شه‌به‌ك كوردی ره‌سه‌نه‌ ‌ ده‌رسیم دیبه‌گه‌یی‌ 4/10/2010
2-1

شه‌به‌ك تیره‌یه‌كه‌ له‌هۆزی گۆران و نه‌وه‌ی كورده‌ میدییه‌كانی دانیشتووی پارێزگای موسڵ-ن، كه‌ هه‌ر ئه‌وان یه‌كه‌مین مرۆڤ و یه‌كه‌مین كورد بوون كه‌به‌ر له‌هه‌موو نه‌ته‌وه‌كانی ترو نزیكه‌ی پێنج سه‌ده‌ به‌ر له‌هاتنی ئاشورییه‌كان، له‌و شوێنه‌ نیشته‌جێ بوون و شاری موسڵ (نه‌ینه‌وا)ی كۆنیان دروستكردووه‌و، به‌(نه‌و ئه‌رده‌شێر/نیو ئه‌رده‌شێر) واته‌ ئه‌رده‌شێری نوێ یان ئه‌رده‌شێری تازه‌ ناودێریان كردووه‌، كه‌ ناودێركردنی موسڵ به‌ناوی (نیو ئه‌رده‌شێر) ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناوی سه‌ركرده‌ی كوردی میدی (ئه‌رده‌شێر)، سه‌رچاوه‌: (فارس ناسر حوسێن، الشبك الكورد بین التژویب العرقی والانتماء القومی، جریده‌ الاتحاد، ژماره‌ (1097)، رۆژی یه‌كشه‌ممه‌، رۆژی (28-8/2008)، ل8).

شه‌به‌ك یه‌كێكه‌ له‌تیره‌ بنچینه‌ییه‌كانی كورد
 بۆیه‌ شه‌به‌ك یه‌كێكن له‌تیره‌و هۆزه‌ بنچینه‌ییه‌كانی كورد له‌باشووری كوردستان، واته‌ ئه‌وان كوردی ره‌سه‌نن، زاراوه‌ی ئاخافتنی شه‌به‌كه‌كان، زاراوه‌ی باجه‌لانییه‌ كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ر شێوه‌زاری گۆرانی كوردی. هه‌روه‌ها شه‌به‌كه‌كان خۆیان به‌شێوه‌زاری ئاخاوتنی خۆیان ده‌ڵێن شێوه‌زاری ماچۆی كوردی، كه‌ئه‌مه‌ش خۆی له‌خۆیدا به‌ڵگه‌یه‌كی به‌هێزه‌ بۆ كوردبوونی شه‌به‌ك. به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ناوی شه‌به‌ك به‌گوێره‌ی زۆرێك له‌ توێژه‌رو مێژوونووسان له‌یه‌كێك له‌م ناوانه‌وه‌ هاتووه‌: (شبانكاره‌/ شوانكاره‌/ شاهبه‌نگ/ شابه‌نگ/ شه‌به‌نگ/ شابه‌گ/ شابه‌ك)وه‌ كه‌ دواتر بۆته‌ شه‌به‌ك. زۆرتر پێده‌چێت ناوی شه‌به‌ك له‌شاه به‌گ/ شابه‌گ كه‌ پادشای كۆنی خۆیان بووه‌ هاتبێت.
 شوێنی نیشته‌جێبوونی شه‌به‌ك پارێزگای موسڵ (نه‌ینه‌وا)ی به‌عه‌ره‌ب كراوه‌، كه‌ له‌گه‌ڵ چه‌ند هۆزێكی تری كوردی وه‌كو بازنه‌یه‌ك هه‌ر چوار ده‌وری شاری موسڵ-یان داوه‌و ژماره‌یه‌كی زۆری شه‌به‌ك له‌ناو مه‌ڵبه‌ندی شاری موسڵ-یش ده‌ژین. ناوچه‌ی دابه‌شبوونی شه‌به‌ك له‌و پارێزگایه‌دا له‌خۆرهه‌لاته‌وه‌ له‌رووباری خازر به‌ره‌و خۆرئاوا بۆ سه‌ر رووباری دیجله‌و رووه‌و چیاكانی باسخره‌و چیای زه‌ردك له‌باكوورو رووه‌و گوندی باژێڕبوك و شاره‌دێی نه‌مروود (كاڵێ یان خدر ئه‌لیاس) له‌باشوور درێژ ده‌بێته‌وه‌. ته‌نیا ژماره‌ی كوردی شه‌به‌ك له‌ناو مه‌ڵبه‌ندی شاری موسڵ نزیكه‌ی (150) هه‌زار كه‌سێك ده‌بێت و له‌گوندو ناوچه‌كانی ده‌وروبه‌ری موسڵدا نزیكه‌ی (350) هه‌زارێك ده‌بێت، كه‌واته‌ ئه‌وان نزیكه‌ی (500) هه‌زار كه‌سێك له‌ دانیشتوانی ئه‌و پارێزگایه‌ پێكده‌هێنن. سه‌رچاوه‌: (ئه‌حمه‌د شه‌وكه‌ت، الشبك الكورد المنسیون، ل35 + راپۆرتی هیومه‌ن رایتس ۆچ، العراق: علی أرچیه‌ هشه‌ العنف چد الاقلیات فی المناگق المتنازع علیها فی محافڤه‌ نینوی، حوادپ قتل الازیدیین، ئۆكتۆبه‌ری ساڵی (2009)، ل27).

سیاسه‌تی به‌زۆر راگواستن
  هه‌ر له‌سه‌ره‌تای دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی عیراقی به‌قه‌ولی عه‌ره‌ب خۆیان (ده‌ستكردی ئیمپریالیزمی ئینگلیزی) له‌ساڵی (1920)داو دواتریش لكاندنی ویلایه‌تی موسڵ (باشووری كوردستان) به‌و ولاته‌ له‌و ساڵه‌داو به‌شێوه‌یه‌كی فه‌رمیش له‌رۆژی (16/12/1925)دا، عه‌ره‌بی ره‌گه‌زپه‌رستی ده‌سه‌لاتدار به‌به‌رده‌وامی له‌هه‌وڵی به‌عه‌ره‌بكردنی ناوچه‌كانی كوردی شه‌به‌ك و تیره‌ی شه‌به‌ك بوون. ئه‌وه‌ی كه‌كوردی شه‌به‌ك له‌لایه‌ن ره‌گه‌زپه‌رستانی عه‌ره‌بی ده‌سه‌لاتدارانی عه‌ره‌بی عیراقییه‌وه‌ تووشی بوون، به‌شێكه‌ له‌سیاسه‌تی جینۆسایدكردنی نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌باشووری كوردستان. شه‌به‌كه‌كان هه‌روه‌كو ته‌واوی تیره‌و هۆزه‌كانی تری كوردی له‌لایه‌ن دوژمنانه‌وه‌ تووشی سیاسه‌تی به‌زۆر راگواستن و به‌عه‌ره‌بكردنی گوندو شارۆچكه‌و شاره‌كانیان بوونه‌وه‌، بۆ نموونه‌ به‌زۆر له‌سه‌رژمێری ساڵی (1977)دا له‌گه‌ڵ سه‌رژمێرییه‌كانی دواتریشدا شانبه‌شانی ئێزدی، گه‌رگه‌ری و چه‌ندین تیره‌و هۆزی دیكه‌ی كوردی به‌عه‌ره‌ب تۆماركران، له‌كاتی ئه‌نفاله‌كاندا ژماره‌یه‌كیان ئه‌نفالكران و ژماره‌یه‌كی زۆریش له‌خێزانی كوردی شه‌به‌ك به‌زۆر راگوێزران بۆ ئۆردوگا زۆره‌ملێكانی بازیان و باسرمه‌، تووشی كاولكردن و رووخاندنی بێ هیچ هۆكارێكی گوندو شارۆچكه‌كانیان و راگواستنیان بۆ ده‌ره‌وه‌ی سنووری باشووری كوردستان بوونه‌وه‌، هه‌روه‌ها رووبه‌ڕووی سیاسه‌تی به‌عه‌ره‌بكردنی بڕیاری به‌ناو (راستكردنه‌وه‌ی باری نه‌ته‌وه‌یی) ژماره‌ (199)ی رۆژی (6/9/2001)ی به‌ناو (ئه‌نجومه‌نی سه‌ركردایه‌تی شۆڕش)ی سه‌دام و به‌عس بوونه‌وه‌، كه‌ به‌گوێره‌ی ئه‌م بڕیاره‌ ره‌گه‌زپه‌رستی و شه‌رمهێنه‌ره‌ بۆ عروبه‌، ته‌نیا كوردو نه‌ته‌وه‌كانی تری عیراقی ده‌یانتوانی نه‌ته‌وه‌ی خۆیان بكه‌ن به‌ عه‌ره‌ب، كه‌چی پێچه‌وانه‌ قه‌ده‌غه‌ بوو هه‌روه‌ها سزای له‌سه‌ر بوو. دوابه‌دوای رووخانی رژێمه‌كه‌ی سه‌دام و به‌عسی عروبه‌، كوردانی شه‌به‌ك و ئێزدی و ناوچه‌ دابڕاوه‌كانی باشووری كوردستان له‌لایه‌ن تیرۆریستان و حكومه‌تی نوێی عیراقییه‌وه‌ دووباره‌ تووشی هه‌ڕه‌شه‌ی پاكتاوی ره‌گه‌زی بوونه‌ته‌وه‌، له‌لایه‌ن تیرۆریستان به‌هه‌ڕه‌شه‌ی چۆڵكردنی ناوچه‌كان و كوشتنیان و له‌لایه‌ن حكومه‌تی نوێی عیراقیش به‌تۆماركردنیان به‌عه‌ره‌ب یا به‌نه‌ته‌وه‌ی جیا له‌كوردو داماڵینیان بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ له‌كوردو كوردستان.
چه‌ندین به‌ڵگه‌ی ره‌سه‌نێتی كوردی شه‌به‌ك
  هه‌فته‌ی رابردوو راگه‌یه‌نرا كه‌عه‌لی غالب بابان، وه‌زیری پلاندانانی عیراقی ئێزیدییه‌كانی له‌فۆرمی سه‌رژمێریی به‌نه‌ته‌وه‌یه‌كی جیا له‌كورد داناوه‌، له‌كاتی هه‌موو هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌نجومه‌نی نیشتمانیی عیراق ئه‌نجومه‌نی پارێزگاكاندا، هه‌وڵی تۆماركردنی ئێزدی و شه‌به‌ك به‌عه‌ره‌ب له‌لایه‌ن حكومه‌تی نوێی عیراقی له‌ئارادا بووه‌. زۆر له‌لیسته‌ عه‌ره‌به‌كانی ناو په‌رله‌مانی عیراقی و به‌رپرسانی حكومه‌تی عیراقی له‌زۆر بۆنه‌دا ئێزدی و شه‌به‌ك به‌عه‌ره‌ب ناوده‌به‌ن، جا له‌پێناوی وه‌لامدانه‌وه‌ی ره‌گه‌زپه‌رستانی عه‌ره‌ب، ئاماژه‌ به‌چه‌ندین به‌ڵگه‌ی ره‌سه‌نێتیی كوردی شه‌به‌ك ده‌ده‌م كه‌ ئه‌مانه‌ن:     
-1له‌لاپه‌ڕه‌ (138)ی په‌رتووكی (عه‌بدولره‌زاق مه‌حمود ئه‌لقه‌یسی، ولایه‌ الموێل تقریر عێبه‌ الامم الخاێه‌ بحل النزاع التركی – البریگانی حول ولایه‌ الموێل 1924-1925)دا، سه‌باره‌ت به‌نه‌ژادی كورده‌ شه‌به‌كه‌كان هاتووه‌: (باوكه‌ ئه‌نستاسیوس ماری كرملی له‌دوا وتاری خۆیدا ده‌ڵێ: (سارلی، باجوان و شه‌به‌ك هه‌رسێ ئایینزا له‌بنه‌ڕه‌تدا كوردن). به‌گوێره‌ی راپۆرتی كۆمسیۆنی توێژینه‌وه‌ی پرسی ویلایه‌تی موسڵ كه‌ له‌رۆژی (30/9/1924)دا له‌سه‌ر راسپارده‌ی كۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه‌كان بڕیاری دامه‌زراندنی درابوو له‌پێناوی توێژینه‌وه‌ له‌سه‌ر خاوه‌ندارێتی خاكی ویلایه‌تی موسڵ (باشووری كوردستان)، دواتریش له‌رۆژی (21-10/1924)دا ئه‌م كۆمیسیۆنه‌ له‌سێ ئه‌ندامی سه‌ره‌كی پێكهات. شاندی كۆمیسیۆنی ناوبراو له‌ڕێكه‌وتی (27-1/1925)دا به‌ مه‌به‌ستی توێژینه‌وه‌ له‌سه‌ر پرسی پێكهاته‌ی دانیشتوانی ویلایه‌تی موسڵ و داخوازی پێكهاته‌كانی ئه‌م ناوچه‌یه‌ هاته‌ شاری موسڵ. دوای توێژینه‌وه‌یه‌كی هه‌مه‌لایه‌ن شاندی كۆمیسیۆنه‌كه‌ له‌مانگی ئه‌پریلی هه‌مان ساڵدا گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ شاری جنێف و، له‌ڕێكه‌وتی (16-7/1925)دا له‌نووسینه‌وه‌ی راپۆرتی لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی خۆی بووه‌وه‌و له‌ڕێكه‌وتی (3-9/1925)دا راپۆرته‌كه‌ی (كه‌ پێكهاتبوو له‌ 91 لاپه‌ڕه‌ و 11 نه‌خشه‌) دایه‌ ئه‌نجومه‌نی كۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه‌كان. راپۆرتی ئه‌و كۆمیسیۆنه‌ی سه‌ربه‌ كۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه‌كان، بنه‌چه‌ی شه‌به‌ك ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ سه‌ر نه‌ته‌وه‌ی كورد.
-2سیسیل جۆن ئێدمۆندس، له‌لاپه‌ڕه‌ (273)ی په‌رتووكی (كورد تورك و عه‌ره‌ب)دا نووسیوێتی: (سارلییه‌كان جیاوازییان له‌گه‌ڵ كه‌مایه‌تییه‌كانی كوردی سوننی پارێزگای موسڵ هه‌یه‌ كه‌ به‌(شه‌به‌ك) ده‌ناسرێن و كوردی قزڵباشن). سیسیل جۆن ئێدمۆندس ئه‌فسه‌ری به‌رپرس بووه‌ له‌كه‌ركوك له‌سالانی ماندات كردنی عیراق له‌لایه‌ن به‌ریتانیاوه‌، شه‌به‌ك به‌كورد داده‌نێ، به‌لام شه‌به‌ك قزڵباش (سه‌ر سوور) نین.
-3مسته‌ر ستیڤن هێمیسلی لۆنگریگ، له‌لاپه‌ڕه‌ (30)ی به‌شی یه‌كه‌می په‌رتووكی (العراق الحدیپ من سنه‌ 1900 الی سنه‌ 1950)دا ده‌ڵێت: (شه‌به‌ك هه‌روه‌كو ئێزیدییه‌كان به‌شداری كورده‌كانن له‌بنه‌چه‌ی ره‌گه‌زییان و به‌ته‌واوی له‌كورده‌كان ده‌چن له‌ڕووی ئاكارو شێوازی ژیانیان. شه‌به‌ك به‌زاراوه‌یه‌كی كوردی ناوخۆ ده‌په‌یڤن و له‌سه‌ر رۆخی رووباری دیجله‌ له‌باشووری موسڵ ده‌ژین و باوه‌ڕی ئاینییان نوێنه‌رایه‌تی رێبازی شیعه‌ ده‌كه‌ن). ستیڤن هێمیسلی لۆنگریگ (1893-1979)، كه‌ ئه‌فسه‌رێكی رامیاری به‌پله‌ی (كاپتن)و پشكێنه‌ری به‌ڕێوه‌به‌رێتی بووه‌ له‌حكومه‌تی عیراقدا، دوو په‌رتووكی گرنگی نووسیوه‌ له‌سه‌ر بارودۆخی سیاسی عیراق و پێكهاته‌كانی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ له‌ژێرناوی (أربعه‌ قرون من تأریخ العراق الحدیپ) و په‌رتووكی ناوبراو له‌سه‌ره‌وه‌دا، شه‌به‌ك به‌كوردی ره‌سه‌ن داده‌نێت.

عه‌ره‌به‌ ره‌گه‌زپه‌رسته‌كان چۆن باسی شه‌به‌ك ده‌كه‌ن؟
-4سه‌لیم ته‌ها ئه‌لتكریتی، وه‌رگێڕی په‌رتووكی ناوبراو له‌سه‌ره‌وه‌دا، له‌په‌راوێزی لاپه‌ڕه‌ (30)ی په‌رتووكه‌كه‌دا نووسیوێتی: (شه‌به‌ك تیره‌یه‌كی كوردی شیعه‌ن و په‌یوه‌ندییه‌كی پته‌ویان به‌ئێزدییه‌كان و تیره‌كانی تری كوردییه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ به‌(هه‌قه‌) ناسراون). سه‌لیم ته‌ها ئه‌لتكریتی، كه‌عه‌ره‌بێكی ره‌گه‌زپه‌رست و دژ به‌كورد بووه‌، له‌چه‌ندین شوێنی ئه‌و په‌رتووكه‌دا بۆچوونی خۆی ده‌ربڕیوه‌و باسی ئه‌وه‌ی كردووه‌ كه‌هه‌رگیز جیاوازی له‌نێوان كوردو عه‌ره‌بدا نه‌كراوه‌ له‌عیراقدا، هه‌روه‌ها له‌كاری وه‌رگێڕانیشدا راستگۆ نه‌بووه‌و هه‌رچی له‌به‌رژه‌وه‌ندیی كورددا بووبێت وه‌ری نه‌گێڕاوه‌، كه‌چی ئه‌و شه‌به‌ك و ئێزدی به‌ دوو تیره‌ی كوردی ناوده‌بات.
-5ئه‌فسه‌ری ره‌گه‌زپه‌رست و دژ به‌كورد موقه‌ده‌م مونزر ئه‌لموسڵی، كه‌ به‌ره‌گه‌ز عه‌ره‌بێكی سوورییه‌ له‌لاپه‌ڕه‌ (285)ی په‌رتووكی (عرب و أكراد رۆیه‌ عربیه‌ للقچیه‌ الكوردیه‌)دا سه‌باره‌ت به‌ ره‌گه‌زی شه‌به‌ك نووسیوێتی: (مێژووی شه‌به‌ك نادیاره‌، ئه‌وان كوردن، به‌لام هه‌ندێك له‌لێكۆڵه‌ره‌وان بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌توركن، ئه‌مه‌ش له‌به‌ر هۆكاری به‌كارهێنانی ده‌سته‌واژه‌یه‌كی زۆری توركی له‌زمانه‌كه‌یاندا، كه‌ به‌شێوه‌ زاری زازای كوردی قسه‌ ده‌كه‌ن).
 مونزر ئه‌لموسڵی ئه‌فسه‌رێكی به‌عسی تاسه‌ر ئێسقان دژ به‌كوردو كوردستان بووه‌، چه‌ندین پۆستی گرنگی پۆلیس، ئه‌من و راوێژكاری سه‌رۆكی به‌عسی سوری حافز ئه‌سه‌دی هه‌بووه‌، یه‌كێك بووه‌ له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ به‌توندی دژی مافی نه‌ته‌وه‌یی كوردی خۆرئاوای كوردستان (كوردی كوردستانی ژێرده‌ستی سوریا) بووه‌، ته‌نانه‌ت نكۆڵی له‌بوونی كوردستانی داگیركراوی ژێرده‌ستی سوریا كردووه‌و ته‌واوی شاره‌ گرنگه‌كانی وه‌كو: (موسڵ، كه‌ركوك، دیاله‌، خانه‌قین، به‌دره‌، جه‌سان و هتد)ی له‌باشووری كوردستان دابڕیوه‌و به‌خاكی عه‌ره‌بی عیراقیان ده‌زانێت، كه‌چی شه‌به‌ك به‌كورد داده‌نێت و زمانه‌كه‌شیان به‌زمانی كوردی زازایی داده‌نێت، كه‌ئه‌مه‌ی دواییان وانییه‌، به‌ڵكو زازاو شه‌به‌ك سه‌ربه‌ شێوه‌زاری گۆرانن.
-6سه‌عید مه‌موزینی، له‌لاپه‌ڕه‌ (67)ی په‌رتووكی (موسڵ و كورد له‌دوای ئازادی)دا، باسی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌كوردناسی روسی ڤلادیمیر مینۆڕسكی، سه‌باره‌ت به‌ره‌گه‌زی شه‌به‌ك ده‌ڵێت: (ئه‌م تایه‌فه‌یه‌ (شه‌به‌ك) ئیسلامن و كوردی ره‌سه‌نن له‌ویلایه‌تی موسڵ نیشته‌جێن). كوردناس و خۆرهه‌لاتناسی روسی ڤلادیمیر مینۆڕسكی (5-2/1877-5-2/1966)، كه‌ژماره‌یه‌ك توێژینه‌وه‌و په‌رتووكی به‌ نرخی له‌سه‌ر پرسی كورد نووسیوه‌، له‌ڕووی نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌ شه‌به‌ك به‌كوردی ره‌سه‌ن و له‌ڕووی ئایینیشه‌وه‌ به‌موسڵمانیان داده‌نێت.
-7سه‌عید مه‌موزینی، له‌لاپه‌ڕه‌ (68)ی په‌رتووكی (موسڵ و كورد له‌دوای ئازادی)داو، به‌پشتبه‌ستن به‌ڕۆژنامه‌ی ئه‌لحه‌یات، ژماره‌ (14)ی رۆژی پێنجشه‌ممه‌، رێكه‌وتی (19-8/1999)دا كه‌ سه‌باره‌ت به‌ڕه‌گه‌زی شه‌به‌ك ده‌ڵێت: (شه‌به‌ك كوردی عیراقین و موسڵمانن و سه‌ر به‌هیچ نه‌ته‌وه‌یه‌كی دیكه‌ نین). رۆژنامه‌ی ئه‌لحه‌یات، كه‌ رۆژنامه‌یه‌كی عه‌ره‌بی سعودییه‌ شه‌به‌ك ته‌نیاو ته‌نیا به‌ كورد داده‌نێت و پێیوایه‌ كه‌ئه‌وان جگه‌ له‌كورد سه‌ر به‌هیچ نه‌ته‌وه‌یه‌كی تر نین.

ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#6441
23/7/2014
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ یانه‌كه‌ی‌ ژیله‌ ئاماده‌كارییه‌كانی‌ ده‌باته‌ قۆناغێكی‌ به‌رزتره‌وه‌ 23/7/2014
‌ داڵكورد كه‌مپێكی‌ بۆ منداڵانی‌ سلێمانی‌ رێكخست 23/7/2014
زانست
‌ جەنگ دەبێتە هۆی داهێنان؟ 17/7/2014
‌ مۆمیاكردن؛ هونەری شارستانێتی میسرو پاراستنی لاشەكان 17/7/2014
‌ زاناكان جاڵجاڵۆكەی ماسیخۆریان دۆزییەوە 17/7/2014

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP