به‌لزاك و جیهانی كۆمیدیای به‌شه‌ریی
به‌لزاك و جیهانی كۆمیدیای به‌شه‌ریی ‌ 2/10/2013
به‌یان سه‌لمان
كۆمیدیای به‌شه‌ریی La Comédie humaine ناونیشانێكه‌ كه‌ سه‌رجه‌م كاره‌كانی نووسه‌ری فه‌ره‌نسی به‌لزاكی له‌خۆ گرتووه‌. له‌ساڵی 1837 بڕیاربووه‌ ناونیشانی به‌رهه‌مه‌كانی لێكۆڵینه‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی بێت، پاشان له‌ساڵی 1842 له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی كومیدیای ئیلاهی دانتی، به‌رهه‌مه‌كانی له‌ ژێر ناونیشانی كۆمیدیای به‌شه‌ریی كۆ‌كردۆته‌وه‌. ئه‌م كۆكردنه‌وه‌یه‌ گونجانێك له‌ڕێكخستنی سه‌رجه‌می ده‌قه‌كانیدا دروستده‌كات كه‌ كۆمه‌ڵێكیان له‌ژێر ناونیشانێكی تایبه‌تی پۆلێن ده‌كات ئه‌مه‌ش ناوڕۆكه‌كه‌ی له‌گه‌ڵیدا ده‌گونجێ و له‌كۆتاییدا هه‌مووی له‌ژێر ناونیشانی كومیدیای به‌شه‌ریی چاپده‌كات.
 به‌لزاك به‌رهه‌می زۆری هه‌بووه‌، زۆریشی به‌زنجیره‌ نووسین له‌رۆژنامه‌كاندا بڵاوكردۆته‌وه‌، كۆمه‌ڵێ شانۆگه‌ریشی نووسیوه‌ كه‌ هیچیان سه‌ركه‌وتنیان وه‌ده‌ست نه‌هێناوه‌، به‌ڵام كۆی ڕۆمانه‌كانی 91 ده‌قن‌ له‌نێوان ڕۆمانی درێژ و كورت و نۆڤلیست. هه‌ندێ كه‌س بۆ 95  ڕۆمان ده‌چن، به‌ڵام ڕاستییه‌كه‌ی 91 ڕۆمانه‌‌.
كۆمیدیای به‌شه‌ریی كراوه‌ به‌سێ به‌شی سه‌ره‌كیی. یه‌كه‌میان لێكۆڵینه‌وه‌ی ره‌فتار، دووهه‌میان لێكۆڵینه‌وه‌ی فه‌لسه‌فی، سێهه‌میان لێكۆڵینه‌وه‌ی شیكاریی‌. ئه‌گه‌ر هه‌ره‌مێك بۆ كۆی كومیدیای به‌شه‌ریی دروستكه‌ین ئه‌وه‌ به‌شی یه‌كه‌م، له‌خواره‌وه‌ی هه‌ره‌مه‌كه‌ جێیده‌بێته‌وه‌ كه‌ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی ره‌فتار ته‌رخانكراوه‌و‌ زۆرینه‌ی به‌رهه‌مه‌كانی له‌خۆ گرتووه‌و به‌شێوه‌ی به‌شبه‌ش به‌مجۆره‌ ڕێكخراون: ژیانی تایبه‌تی، ژیانی ناوچه‌یی،‌ ژیانی پاریسی،‌ ژیانی سیاسی، ژیانی سه‌ربازیی، ژیانی لادێیه‌. كۆی ئه‌م به‌شه‌ 66 به‌رهه‌مه‌.
به‌شی لێكۆڵینه‌وه‌ی فه‌لسه‌فی ده‌كه‌وێته‌ ناوه‌ڕاستی هه‌ره‌مه‌كه‌و بیست ده‌قی له‌خۆ گرتووه‌. لوتكه‌ی هه‌ره‌مه‌كه‌ش بۆ كه‌مترین به‌شی به‌رهه‌مه‌كانی ته‌رخانكراوه‌ كه‌ ته‌نها پێنجن.
به‌لزاك به‌یه‌كێك له‌ڕۆماننووسه‌ ڕیالیسته‌كانی سه‌رده‌می خۆی داندراوه‌ به‌تایبه‌تی له‌ڕووی وه‌سفكردن و كه‌سایه‌تییه‌وه‌.‌‌ ئایا به‌ڕاستی ڕۆماننووسێكی ڕیالیست بووه‌ یان ئه‌مه‌ دابڕاوه‌ته‌ سه‌ری؟
ئه‌گه‌ر پشت به‌هه‌موو تیۆره‌كانی ڕۆمان ببه‌ستین ئه‌وه‌ هیچ كام له‌به‌رهه‌مه‌كانی به‌لزاك له‌ناواخنی ڕاستییه‌وه‌ هه‌ڵنه‌قوڵاوه‌. جارێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌سه‌رده‌می ئه‌ودا ڕیالیزم به‌م واتاییه‌ی كه‌ ئه‌مڕۆ پێی ناسراوه‌ بوونی نه‌بووه‌، ئه‌م ناونانه‌ له‌پاش مردنی به‌لزاك له‌لایه‌ن شامفلۆری Champfleury واتای وه‌رگرتووه‌و كۆی به‌رهه‌مه‌كانی به‌لزاكی به‌وه‌ له‌قه‌ڵه‌م داوه‌‌. جگه‌ له‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌كانی به‌لزاك له‌سه‌ده‌ی نۆزده‌وه‌‌ سه‌رچاوه‌یان وه‌رگرتووه‌، ئه‌م سه‌ده‌یه‌ش پڕبووه‌ له‌گۆڕانكاری سیاسی له‌نێوان پادشایه‌تی و كۆماری، بێگومان ئه‌م لایه‌نه‌ كاریگه‌ری زۆری به‌سه‌ر باری كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری هه‌موو خه‌ڵكی ئه‌و سه‌رده‌مه‌وه‌ هه‌بووه‌، نووسه‌رانیش له‌وه‌ به‌ده‌ر نه‌بوونه‌. ئه‌وه‌ی به‌لزاك كردوویه‌تی له‌ڕاستیدا كۆپیكردنی سه‌رده‌می خۆیه‌تی، تێگه‌یشتنی له‌خه‌ڵك و ڕفتارو هه‌ڵسوكه‌وتیان ئه‌و بواره‌ی بۆ ڕه‌خساندووه‌ كه‌ كه‌سایه‌تییه‌كان و زۆرینه‌ی ڕووداوه‌كان و وه‌سفكردنه‌كانی فره‌ نزیكبن له‌ژیانی ڕاستییه‌وه‌؛ هه‌ر چۆن ئه‌مه‌ كاریگه‌ری به‌سه‌ر نووسه‌رانی تریشه‌وه‌ هه‌بووه‌‌ له‌هاوده‌مه‌كانی خۆی، وێڕای ناكۆكی فیكری و مشتومڕیان، وه‌ك فلۆبێر و سته‌ندال و جۆرج ساند و ڤیكتۆر هیوگۆ و بۆدلێرو ده‌یانی تر، كه‌ له‌گه‌ڵ زۆرینه‌یاندا هاوڕێیه‌تی و ئاڵوگۆڕی نامه‌ و بیرو ڕاشی هه‌بوو و له‌هه‌ندێ شوێندا به‌لزاك پشتگیری كردوون كه‌ ده‌قێكیان بڵاوبۆته‌وه‌و تووشی ره‌خنه‌گرتن بوونه‌.
تایبه‌تمه‌ندی به‌رهه‌مه‌كانی كۆمیدیای به‌شه‌ریی له‌وه‌دایه‌ كه‌ زۆرن و به‌لزاك به‌وردی ئیشی له‌هه‌موو لایه‌نێكی مرۆڤدا كردووه‌ به‌تایبه‌تی له‌ڕووی ره‌وشت و لێكدانه‌وه‌ی ره‌فتار كه‌سایه‌تییه‌كان. به‌پێی كۆمه‌ڵێ پسپۆری بواری كاركردن له‌سه‌ر به‌لزاك، ئه‌م دواییه‌ نزیكه‌ی سێ هه‌زار كه‌سایه‌تی داهێناوه‌و له‌كۆمه‌ڵێ له‌ڕۆمانه‌كانی بڕێكی زۆری ئه‌و كه‌سایه‌تیانه‌ دیسان ده‌رئه‌كه‌ونه‌وه‌. ئه‌م‌ ده‌ركه‌وتنه‌وه‌یه‌ له‌ڕۆمانی تردا‌ وایكردووه‌ زۆر له‌پسپۆڕانیش وابزانن كه‌ كه‌سایه‌تی نوێن، بۆیه‌ ژماره‌كه‌یان به‌نزیكه‌ی شه‌ش هه‌زار كه‌سایه‌تی تێگه‌یشتوون، وه‌لێ ئه‌مه‌ ڕاست نییه‌، ته‌نانه‌ت له‌نێوان ئه‌و سێ هه‌زار كه‌سایه‌تیه‌شدا ڕوویداوه‌ كه‌ به‌لزاك پله‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی یه‌كێكیانی له‌بیرچووبێ كه‌ له‌ڕۆمانێكی تردا ناوی هێناوه‌ وه‌ك پله‌ی كۆمتێس و دۆشێس كه‌ ده‌بێته‌ پره‌نسێس له‌ڕۆمانێكی تردا‌ بۆ هه‌مان كه‌سایه‌تی كه‌ پێشتر ناوی بردووه‌. هه‌ر خودی ئه‌مه‌ش لایه‌نێكی كومیدی خستۆته‌ سه‌ر كومیدیای به‌شه‌ریی. به‌لزاك له‌م به‌رهه‌مه‌ گه‌وره‌یه‌دا په‌نجه‌ی خستۆته‌ سه‌ر ئێش و برینی كێشه‌‌كانی ئه‌و وه‌خته‌، دووڕووی ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ی ده‌رخستوه‌، كه‌سایه‌تی ئاڵۆزی هێناوه‌ته‌ قسه‌، كه‌سایه‌تی لاوازی خستۆته‌ سه‌ر شانۆی ڕووداوه‌كان، ده‌سه‌ڵاتی پاره‌و پله‌و جوانی و مه‌یلی كردۆته‌ ئامانج و پێوانه‌ بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ده‌وروبه‌ردا، سه‌رجه‌می ده‌قه‌كانی ئیشكردنه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی كۆمه‌ڵی فه‌ره‌نسی ئه‌و سه‌رده‌مه‌.‌ هه‌ر بۆیه‌ شاعیرێكی وه‌ك‌ بۆدڵێر كه‌ ته‌واو وه‌رس ببوو له‌و كۆمه‌ڵه‌ دووڕووه‌ زۆر به‌ گه‌رمی پێشوازی له‌ده‌قه‌كانی به‌لزاك‌ كردووه‌و پێیان سه‌رسام بووه‌. ئه‌و كه‌ دونیای خۆی له‌و سه‌رده‌مه‌دا ڕه‌تكردۆته‌وه‌ له‌جیهانی ڕۆمانه‌كانی به‌لزاكدا خۆی ده‌دۆزییه‌وه‌.
شاره‌زابوونی به‌لزاك به‌چاكیی به‌جیهانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ هانیده‌دا له‌ژیانی ڕاسته‌قینه‌شیدا له‌خه‌ڵك تێبگات بۆیه‌ ئه‌و هاوڕێیه‌تیه‌ بته‌وه‌‌‌ی له‌نێوان خۆی و جۆرج سانددا هه‌یبوو‌ ڕێی پێیدابوو ئاگاداری‌كاته‌وه‌ كه‌ هنری دولاتوش (هاوڕێیه‌كی هاوبه‌شی خۆی و جۆرج سانده‌و نووسه‌رێكی ئه‌و سه‌رده‌مه‌یه‌) سه‌ڕه‌ڕای هه‌ندێ هه‌ڵوێستی باشی دولاتوش له‌گه‌ڵ ساند، به‌ڵام به‌لزاك داوا له‌ ساند ده‌كات وریابێت، چونكو سه‌ركه‌وتن ماییه‌ی حه‌سودییه‌. ئه‌م گومانه‌ی به‌لزاك له‌دولاتوش دێته‌دی كاتێ جۆرج ساند ناوبانگی زۆر ده‌رئه‌كات هنری دولاتوش زۆر پێی ناخۆشه‌و دژی ده‌وستێته‌وه‌.
دابه‌شبوونی كاره‌كانی كۆمیدیای به‌شه‌ریی به‌و شێوه‌یه‌ی پێشوو ئاماژه‌مان پێكرد په‌یوه‌ندی به‌وه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ كۆی كۆمه‌ڵێ له‌و به‌رهه‌مانه‌ی ته‌رخانكراوه‌ بۆ لێدوان له‌هه‌لومه‌رجی شوێنێك یاخود ژیانی كه‌سێك‌ و لێدوان له‌ڕه‌فتارو بیروڕای كه‌سایه‌تییه‌كان و كه‌ش و بای ئه‌و شوێنه‌ به‌و بارودۆخانه‌وه‌ به‌ندن‌. كاتێ باس له‌ژیانی پاریس ده‌كات ئه‌وه‌ سه‌رجه‌می كۆمه‌ڵی پاریس ده‌هێنێته‌ سه‌ر سه‌كۆی كۆمیدیاكه‌ی و یه‌ك به‌یه‌كی كه‌سایه‌تییه‌كان شیده‌كاته‌وه‌. به‌و پێیه‌ به‌لزاك له‌ده‌روونناسی تێگه‌یشتووه‌و ناواخنی هه‌ر یه‌كه‌یانی به‌پێی شوێن و كرداری كه‌سایه‌تییه‌كان شیكردۆته‌وه‌. به‌لزاك له‌و نووسه‌رانه‌شه‌ كه‌ زۆر پشتی به‌ فیزیۆنۆمی (تێبینی سیما و ده‌موچاو) كه‌سایه‌تییه‌كان به‌ستوه‌، واته‌ دیقه‌تدانی ده‌موچاوی كه‌سایه‌تییه‌ك و لێكدانه‌وه‌ی سیمایان شتێك ده‌خاته‌ سه‌ر كه‌سایه‌تییه‌كه‌، له‌ڕێی ئه‌و وه‌سفانه‌وه‌ له‌جۆری باشیی و خراپیی كه‌سایه‌تییه‌ك تێده‌گه‌ین. به‌لزاك زۆر به‌وه‌وه‌ ناوبانگی ده‌ركردووه‌‌ كه‌ به‌باشیی وه‌سفی كه‌سایه‌تییه‌كانی داڕشتووه‌. له‌مۆزه‌خانه‌ی خانه‌ی به‌لزاك له‌پاریس ژوورێكی تابه‌تی بۆ سه‌رجه‌می كه‌سایه‌تیه‌كانی ته‌رخان كراوه‌ كه‌ له‌سه‌ر وه‌سفی ڕۆمانه‌كانی‌ وێنه‌یان كێشراوه‌‌.
باسكردنی گوندو لادێیه‌ له‌كۆمیدی به‌شه‌ریی به‌هه‌لومه‌رجی ژیان له‌و شوێنانه‌ به‌ستراوه‌. له‌گوندا‌ كه‌سه‌كان به‌ جۆرێكی دی له‌شارو به‌تایبه‌تی له‌پاریس ڕه‌فتار ده‌كه‌ن. كۆمه‌ڵی ئه‌ریستوكراتی پاریس به‌هه‌موو نهێنی و دووڕوویی خه‌ڵكی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ به‌وردی ئاشكرای كردووه‌. ئه‌مه‌ هه‌روه‌ها بۆ هه‌موو لایه‌نه‌كانی تری سه‌رجه‌می به‌رهه‌مه‌كه‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌ عانێ باسی پیسكه‌یه‌ك ده‌كات، یان گۆرانی بێژێك، یاخود پیاوێكی ئاینی و یان كه‌سێكی داندی، یاخود ژنێكی زۆرزان و پیاوێكی نه‌فام.
یه‌كێك له‌كاریگه‌ريیه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌م به‌رهه‌مه‌ زله‌ی به‌لزاك بۆ لایه‌نی بیناسازیی كه‌سایه‌تییه‌كانی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. به‌لزاك زۆر شاره‌زایانه‌ شوناسی هه‌ر یه‌ك له‌كه‌سایه‌تییه‌كانی داهێناوه‌. كه‌ له‌ڕۆمانێكیشه‌وه‌ ده‌یانگوازێته‌وه‌ بۆ ڕۆمانێكی تر وه‌ها ئه‌و شوناسه‌‌ی ده‌گۆڕێ كه‌ ناناسرێته‌وه‌، ئه‌مه‌ به‌چاكی له‌ڕۆمانێكی كورتی به‌ناونیشانی نهێنییه‌كانی شازاده‌ كادینیان (Les secrets de la princesse Cadignan)  تێبینی ده‌كرێ‌. 
له‌ژیاننامه‌ی به‌لزاك وه‌های ده‌گێڕنه‌وه‌ كه‌ ئه‌وه‌نده‌ نزیك بووه‌ له‌كه‌سایه‌تییه‌كانی ژیانی ڕاستی‌ نێو ڕۆمانه‌كانی لێبووه‌ به‌ژیانی ڕاستی خۆی. كۆمیدیترین به‌سه‌رهاتی به‌لزاك له‌عانی مردنێتی. كه‌ له‌ساڵی 1850 به‌لزاك نه‌خۆش ده‌كه‌وێ و خه‌ریكه‌ بمرێ بانگه‌وازی دكتۆری ناو ڕۆمانه‌كه‌ی ده‌كات به‌ده‌ورو به‌ری ده‌ڵێ بچن بانگی بیانشۆن بكه‌ن تا چاره‌‌سه‌رم بكات.
دواجار، كاتێ به‌لزاك ناونیشانی كۆمیدیای به‌شه‌ریی به‌رانبه‌ر به‌كۆمیدیای ئیلاهی دانتی داده‌نێ ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ به‌راوردی پێبكات، به‌ڵكو مه‌به‌ستی بووه‌ جیهانێك له‌سه‌ر بیرۆكه‌ی خۆی داهێنێ‌، له‌سه‌ر مۆدێلێك كه‌ ده‌ستكردی خۆی بێت وه‌ك نووسه‌رو مۆركی خۆی پێوه‌ ده‌ركه‌وێ. ئه‌م لایه‌نه‌ش وایكردووه‌ كه‌ به‌لزاك ڕیالێستانه‌ بنووسێ بێ ئه‌وه‌ی دۆگمایانه‌ بڕوانێته‌ واقیع، ئا ئه‌مه‌شه‌ كه‌ هانیداوه‌ چه‌ندین به‌رهه‌میشی خۆیان له‌ فانتاستیك (سه‌روی واقیع) بده‌ن وه‌ك پێستی ئازار La Peau de chagrin.  جگه‌ له‌وه‌ی هه‌موو نه‌خشه‌كێشانێكی به‌لزاك بۆ كردار و كاردانه‌وه‌ی كه‌سایه‌تییه‌كانی له‌شوێنێكه‌وه‌ كاریگه‌ری ده‌بێ به‌سه‌ر شوێنێكی دی. ئه‌و ڕووداوانه‌ی ساڵۆنه‌كانی پاریسی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ په‌ندن بۆ خه‌ڵكی گوندیش، كه‌سایه‌تییه‌كانی گوندیش‌ وێنه‌یه‌كن‌ بۆ خه‌ڵكی پاریس. به‌و جۆره‌ كۆمه‌ڵێك له‌كه‌سایه‌تییه‌كانی نێو كۆمیدیای به‌شه‌ریی خۆیان له‌گه‌ڵ سه‌رده‌مه‌كاندا ده‌گونجێنن. له‌و كاته‌وه‌ تاكو ئه‌مڕۆ ره‌نگدانه‌وه‌یان به‌سه‌ر كۆمه‌ڵی ئه‌و سه‌رده‌مه‌و ئێستادا هه‌یه‌. به‌تێپه‌ڕبوونی كات و گۆڕانی باری سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری و ڕۆشنبیری كۆمه‌ڵێ كه‌سایه‌تی نێو كۆمیدیای به‌شه‌ریی دێن و ده‌ڕۆن و هی تر جێی ئه‌وانه‌ ده‌گرنه‌وه، به‌ڵام هیچ كامیان ون نابێ.


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#6561
22/12/2014
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ یانه‌كانی ئه‌وروپا نازناوی پاڵه‌وانیان كۆنترۆڵ كردووه‌ وه‌رزش‌ 22/12/2014
‌ سه‌رجه‌م نازناوه‌كانی له‌گه‌ڵ دوو یانه‌ بردۆته‌وه‌ وه‌رزش‌ 22/12/2014
زانست
‌ هۆرمۆنات له‌كاتی دووگیانیدا که‌شتی نوح‌ 21/12/2014
‌ منداڵه‌كه‌م رووه‌ك خۆره‌ که‌شتی نوح‌ 21/12/2014
‌ ئامێرێكی نوێ بۆ چاودێریی لەشڕێكی (رەشاقە) که‌شتی نوح‌ 18/12/2014

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP