كورته‌ چیرۆكی مۆدێرنی‌ كوردی
فه‌رهاد شاكه‌لی ‌و كتێبی كورته‌ چیرۆكی مۆدێرنی‌ كوردی ‌ 13/6/2017
به‌ زمانی‌ ئینگلیزی‌
The Modern Kurdish Short Story
به‌شی‌ دووەم
محه‌مه‌د حه‌مه‌ساڵح تۆفیق
2. نه‌وه‌ی «گه‌لاوێژ»(1939 ــ 1949)
له‌ ساڵانی 1930 كاندا‌و تا كۆتایی جه‌نگی جیهانیی دووه‌م بزووتنه‌وه‌ی سیاسیی كورد پێشكه‌وتنی گه‌وره‌ی به‌خۆوه‌ بینی. حیزبی هیوا‌و دواتریش پارتی دیموكراتی كوردستان له‌هه‌ردوو به‌شی كوردستانی عێراق‌و ئێران دامه‌زران‌و به‌دوایدا كۆمه‌ڵه‌ی ژیانه‌وه‌ی كوردستان هات. خاڵی سه‌ره‌كیش له‌م سه‌رده‌مه‌دا راپه‌ڕینه‌كانی بارزان بوو‌و دوای ئه‌وه‌ش دامه‌زراندنی كۆماری كوردستان بوو له‌ مه‌هاباد. هاوزه‌مان له‌و ماوه‌یه‌دا فه‌رهه‌نگی كورد بووژانه‌وه‌ی باشی به‌خۆوه‌ بینی ‌و كۆمه‌ڵه‌ شیعر‌و چیرۆكی «یادگاری لاوان»‌و «دیاریی لاوان» له‌ ساڵانی 1933‌و 1934 دا بڵاوكرانه‌وه‌‌و دواتر له‌ساڵی 1939 دا گۆڤاری «گه‌لاوێژ» ده‌رچوو‌و تا ساڵی 1949ی خایاند‌و به‌ئێستاشه‌وه‌»گه‌لاوێژ» پوختترین ‌و تۆكمه‌ترین گۆڤاری كوردییه‌‌و كاریگه‌رییه‌كی گه‌وره‌ی له‌ سه‌ر گه‌شه‌كردنی كورته‌ چیرۆكی كوردی هه‌بووه‌. نووسه‌ر ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ له‌و سه‌د‌و پێنج ژماره‌یه‌ی گه‌لاوێژ كه‌ له‌ ماوه‌ی ئه‌و ده‌ ساڵه‌دا ده‌رچوو سه‌د‌و چوارده‌ كورته‌ چیرۆكی تێدا بڵاوبووه‌وه‌، كه‌ له‌وانه‌ هه‌شتا‌و دوویان وه‌رگێڕدراون‌و سی‌و دوویان نووسه‌رانی كورد نووسیویانن. له‌ نووسه‌رانی دیار‌و به‌رچاوی نه‌وه‌ی «گه‌لاوێژ» عه‌لادین سه‌جادی‌و ئیبراهیم ئه‌حمه‌د‌و شاكر فه‌تاح، كه‌وا چیرۆكیان تێدا بڵاوكردووه‌ته‌وه‌.
هه‌روه‌ها گۆڤاری «هاوار» كه‌ له‌ دیمه‌شق بڵاوده‌بووه‌وه‌، له‌ سێ قۆناخی جیاوازدا ده‌رچوو، له‌ ساڵانی 1932 ـ 1933، 1974 ، 1935 ، 1941 ، 1943 ‌و ئه‌میش وه‌ك گۆڤاری «گه‌لاوێژ» كاریگه‌رییه‌كی گه‌وره‌ی هه‌بووه‌ له‌ سه‌ر كولتووری كورد‌و به‌تایبه‌تی له‌ سه‌ر كورته‌ چیرۆكی كوردی‌و نووسه‌ره‌ به‌رچاوه‌كانی قه‌دری جان‌و فوئاد جه‌میل پاشا‌و عوسمان سه‌بری‌و نوره‌دین زازا بوون، كه‌ چیرۆكیان تێدا بڵاوده‌كرده‌وه‌، 
3. نووسه‌ره‌ پۆپیولاره‌كان (1950 ــ 1969)
له‌نێوان ساڵانی 1950 ــ 1959 گه‌لێ گۆڕانكاریی سیاسی روویدا‌و له‌ كۆتایی ساڵی 1946دا كۆماری دیموكراتی كورد له‌ مه‌هاباد رووخا‌و به‌مه‌ش سه‌نته‌رێكی گرنگی سه‌ربه‌خۆیی كورد‌و فه‌رهه‌نگی كوردی له‌ ده‌ستچوو. له‌ كۆتایی ساڵانی چله‌كاندا بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی كورد ‌و ئۆپۆزیسیۆن له‌ عێراقدا به‌ر په‌لاماری دڕنده‌ی رژێم كه‌وت‌و خێزانه‌ بارزانییه‌كانی بۆ باشووری عێراق راگواست‌و سه‌ركرده‌كانی زیاندانی كردن.
له‌و ماوه‌یه‌دا چاپه‌مه‌نی كوردیش له‌ده‌ست سه‌ركوتكردنی رژێم ده‌رباز نه‌بوو. گۆڤاری گه‌لاوێژ كه‌ ماوه‌ی ده‌ ساڵ بوو ده‌رده‌چوو داخراو تا ناوه‌ڕاستی ساڵانی 1950كان، ته‌نها هه‌فته‌نامه‌ی «ژین» ده‌رده‌چوو، كه‌ ناوبه‌ناو بابه‌تێكی ئه‌ده‌بی بڵاو ده‌كرده‌وه‌.
نووسه‌ر لێره‌دا دێته‌سه‌ر باسی خه‌بات‌و تێكۆشانی كورد‌و حیزبه‌ سیاسییه‌كانی‌و به‌ره‌ی نیشتمانیی ساڵی 1957‌و دواتر شۆڕشی چوارده‌ی ته‌موزی 1958 ‌و رووخانی رژێمی پاشایه‌تی له‌ عێراقدا‌و گه‌رمبوونی خه‌بات بۆ به‌ده‌ستهێنانی مافی نه‌ته‌وه‌ی كورد‌و پاشان كاریگه‌ریی هه‌موو ئه‌مانه‌ له‌ سه‌ر فه‌رهه‌نگ‌و ئه‌ده‌بی كورد‌و له‌ناویشیاندا كورته‌ چیرۆكی كوردی.
نووسه‌ر باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌وا نووسه‌رانی ئه‌م قۆناخه‌ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ قۆناخی پێشتردا ده‌ستیان بۆ بوار‌و بابه‌تی فراوانتر ده‌برد، ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ له‌ كورته‌ چیرۆكی ساڵانی چله‌كاندا باو بوون، چه‌شنی سته‌مكردن له‌ جوتیاران‌و ژنان هه‌روا مانه‌وه‌ به‌ڵام نووسه‌ران بابه‌تی نوێی دیكه‌یان بۆ زیادكرد چه‌شنی تێكۆشانی سیاسی‌و به‌رهه‌ڵستی رژێم‌و چاوخستنه‌ سه‌ر مه‌سه‌له‌ی نه‌ته‌وایه‌تی‌و تێكۆشان بۆ به‌دیهێنانی ماف‌و بێجگه‌ له‌وه‌ش مێژووی كورد باری سه‌رنجێكی باشی كه‌وته‌سه‌ر.
له‌م قۆناخه‌دا ئاستی ته‌كنیكی چیرۆك جیاوازیی تێدایه‌ له‌نێوان چیرۆكنووساندا‌و وه‌ك نموونه‌ مسته‌فا ساڵح كه‌ریم‌و جه‌مال نه‌به‌ز چیرۆكه‌كانیان ئاستی هونه‌ریی به‌رزیان هه‌بوو به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ ئه‌وانی نه‌وه‌ی گه‌لاوێژدا، له‌هه‌مان كاتیشدا هه‌ندێكی تریان ئاستێكی لاوازیان هه‌بوو له‌ چیرۆكنووسیندا‌و ته‌نها به‌ ئامۆژگاری كۆتاییان پێده‌هێنا.
نووسه‌ر دێته‌سه‌ر باسی ئه‌و گۆڕانكارییه‌ سیاسی‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌و فه‌رهه‌نگییه‌ی له‌ دوای رووخانی رژێمی پاشایه‌تی له‌ عێراقدا دێته‌سه‌ر ژماره‌یه‌ك له‌ چیرۆكنووسه‌ دیاره‌كانی كورد له‌م سه‌رده‌مه‌دا‌و ئاڕاسته‌ی چیرۆكه‌كانیان شیده‌كاته‌وه‌.
بۆ نموونه‌ باسی له‌ موحه‌ڕه‌م محه‌مه‌د ئه‌مین ده‌كات كه‌وا كورته‌ چیرۆكه‌كانی خستووه‌ته‌ خزمه‌تی ژیان‌و گوزه‌رانی شارنشینانی هه‌ژاره‌وه‌‌و محه‌مه‌د مه‌ولوود (مه‌م) چیرۆكه‌كانی له‌ خزمه‌تی مه‌سه‌له‌ی هه‌ژارانی گوند‌و شارنشینه‌وه‌ مسته‌فا ساڵح كه‌ریم یه‌ك له‌ فراوانترین ئاستی رۆشنبریی ئه‌م گرووپه‌ی نووسه‌ران بووه‌‌و له‌ سه‌ر مه‌سه‌له‌ی دێهاتی نووسیوه‌ به‌ڵام زۆر ئاشنا نه‌بووه‌ به‌ ژیانی گوند. جه‌مال نه‌به‌ز ته‌نها یه‌ك چیرۆكی درێژی بڵاوكردووته‌وه‌‌و دواتر به‌لای زمانه‌وانی‌و سیاسه‌تدا دایشكاندووه‌. جه‌مال بابان هه‌مان رێبازی گه‌لێ له‌ نووسه‌رانی دیكه‌ی هه‌بووه‌‌و كورته‌ چیرۆكه‌كانی هه‌وڵدانی ده‌ستكردبووه‌ بۆ باسكردنی ژیانی جوتیاران‌و گوندنشینان هه‌روه‌ها باسیش له‌ سته‌می ئافره‌تان ده‌كات حوسێن عارف به‌ باشترین چیرۆكنووسی داده‌نێت كه‌ له‌ ساڵی 1970وه‌ بۆ ناوه‌ڕاستی 1980كان سه‌نته‌ری بواری كورته‌ چیرۆك بووه‌.
پاشان دێته‌ سه‌ر چیرۆكنووسانی كوردستانی ئێران كه‌ له‌ سه‌ره‌تای 1960 كانه‌وه‌ كۆمه‌ڵێكیان ده‌ركه‌وتوون چه‌شنی حه‌سه‌نی قزڵجی‌و ره‌حیمی قازی‌و چیرۆكه‌كانیان شی ده‌كاته‌وه‌‌و باسی له‌وه‌ ده‌كات كه‌ هه‌ردوكیان زاده‌ی بارودۆخی كۆماری مهاباد بوون.
دواتر ئه‌وه‌ روون ده‌كاته‌وه‌ كه‌ له‌نێو نووسه‌رانی ئه‌م قۆناخه‌‌و سیانیان زیاتر سه‌رنج راده‌كێشن كه‌ ئه‌وانیش كاوس قه‌فتان‌و محه‌مه‌د ساڵح سه‌عید ‌و مارف به‌رزنجی‌و وردتر له‌ سه‌ر چیرۆكه‌كانی ئه‌می دواییان ده‌وه‌ستێ‌و باس له‌ ستایڵی جیاوازیان ده‌كات.
ئه‌وجا دێته‌ سه‌ر دۆخی كوردستان له‌ ئه‌یلولی 1961 به‌دواوه‌‌و كاریگه‌ریی چه‌وساندنه‌وه‌‌و گرتن‌و راوه‌دوونانی چالاكوانی سیاسی كورد‌و داخستنی گۆڤار‌و رۆژنامه‌‌و له‌ بواری كورته‌ چیرۆكدا‌و ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ له‌ ناوه‌ڕاستی ساڵی 1961وه‌ تا ناوه‌ڕاستی ساڵی 1967 هیچ كورته‌ چیرۆكێكی بایه‌خدار نه‌نووسراوه‌‌و ئه‌و ساڵانه‌ به‌ تاریكترین ساڵانی فه‌رهه‌نگی كوردی داده‌نێت له‌ مێژووی نوێدا.
4 ــ نه‌وه‌یه‌كی نوێ (1970 ــ   )
نووسه‌ر باسی دۆخی سیاسی ئه‌م قۆناخه‌ ده‌كات ‌و ئیشاره‌ت به‌وه‌ ده‌كات كه‌ له‌ ناوه‌ڕاستی 1960 كانه‌وه‌ بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی كورد بووه‌ به‌ هێزێكی سه‌ربازی‌و سیاسی وا كه‌ حكومه‌تی ناوه‌ندیی عێراق نه‌ده‌بوو حیسابی بۆ نه‌كات‌و زنجیره‌یه‌ك دانوستانی له‌گه‌ڵ كرد له‌و ساڵانه‌دا‌و پاشان له‌ ساڵی1967 رژێمی عێراق سیاسه‌تێكی نوێی گرته‌به‌ر به‌رانبه‌ر به‌ كورد‌و به‌شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان هه‌ندێ مافی سه‌لماند‌و له‌ڕووی فه‌رهه‌نگیشه‌وه‌ رێگه‌ی دا ژماره‌یه‌ك رۆژنامه‌ۆ گۆڤار ده‌ربكرێت كه‌وا گرنگترینیان ئه‌مانه‌ بوون:
برایه‌تی، رووناكی، رزگاری‌و به‌یان. هه‌ندێك چییرۆكنووس كه‌وتنه‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی كورته‌ چیرۆكه‌كانیان تێیاندا وه‌ك ئه‌حمه‌د محه‌مه‌د ئیسماعیل، ره‌وف حه‌سه‌ن‌و سه‌دره‌دین عارف. 
ئه‌م قۆناخه‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی گه‌لێ كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكی به‌خۆوه‌ بینی كه‌ له‌ڕووی فۆرم‌و ناوه‌رۆكه‌وه‌ چوونه‌ خانه‌ی ئه‌ده‌بی دوای په‌نجاكان‌و شه‌سته‌كان‌و هه‌ندێ هه‌وڵی نوێكردنه‌وه‌شیان تێدابوو، هه‌روه‌ها كاك‌و بنه‌مای ئه‌و ته‌قینه‌وه‌ فه‌رهه‌نگییه‌یان كه‌ له‌ سه‌ره‌تای ساڵی 1970 داجێی خۆی كرده‌وه‌.
پاشان نووسه‌ر دێته‌ سه‌ر باسی قۆناخی 11ی ئازاری 1970‌و كه‌ش‌و باره‌ كولتوورییه‌ی هاته‌ كایه‌وه‌‌و له‌ دوو خاڵدا چڕی ده‌كاته‌وه‌: 

أ ـ  بووژانه‌وه‌ی ده‌زگا كولتوورییه‌ كوردییه‌كان
چه‌شنی یه‌كێتی نووسه‌رانی كورد، كۆری زانیاری، كۆمه‌ڵه‌ی فه‌رهه‌نگی، ته‌له‌فزیۆنی كه‌ركوك‌و به‌شی كوردی له‌ زانكۆكانی به‌غدا‌و سلێمانی.
ب ـ ده‌ركردنی تا ڕاده‌یه‌كی باش ژماره‌یه‌ك له‌ رۆژنامه‌‌و گۆڤار. نووسه‌ران كه‌وتنه‌ نووسین‌و بڵاوكردنه‌وه‌ به‌ ئاستێكی گه‌وره‌‌و ژماره‌یه‌ك له‌ شاعیر‌و نووسه‌ری گه‌نجیش له‌م قۆناخه‌دا ده‌ركه‌وتن.
لێره‌وه‌ نووسه‌ر دێته‌ سه‌ر ده‌ركه‌وتنی بزووتنه‌وه‌ی ئه‌ده‌بیی روانگه‌‌و ده‌نووسێت «له‌ به‌هاری ساڵی 1970دا خوێنه‌رانی كورد به‌ره‌وڕووی ته‌وژمێكی نوێی به‌هێزی مۆدێرنیزم بوونه‌وه‌ له‌ هه‌ردوو بواری شیعر‌و په‌خشاندا. ئه‌م بزووتنه‌وه‌ نوێیه‌ هێز‌و گوڕێكی دا به‌ مشتومڕی ئه‌ده‌بی به‌ رۆژنامه‌كاندا‌و كۆڕ‌و كۆبوونه‌وه‌‌و سیمیناری زۆری له‌ سه‌ر كرا‌و هه‌رگیز له‌وه‌وپێش كولتووری كوردی گفتوگۆی چڕی وای به‌خۆوه‌ نه‌بینیبوو».
لێره‌ به‌دواوه‌ ژماره‌ی به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان‌و بڵاوبوونه‌وه‌یان به‌خێرایی زیادی كرد، چونكه‌ ژماره‌ی رۆژنامه‌‌و گۆڤاره‌كان چه‌ند جاران بووه‌وه‌‌و هه‌لی چاپه‌مه‌نی به‌ ته‌واوی روو له‌ هه‌ڵكێشان بوو. نه‌وه‌ی نوێش، كه‌ له‌ هه‌مان كاتدا به‌ «نه‌وه‌ی هه‌فتاكان» ناسرابوو به‌رده‌وام رۆڵی رابه‌ریی ده‌بینی. 
پاشان نووسه‌ر دێته‌ سه‌ر ماوه‌ی نێوان ساڵانی 1975 ـ 1978، كه‌ بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وایه‌تیی كورد‌و شۆڕشی‌ ئه‌یلوول شكستی هێنابوو ‌و رژێمی به‌عس به‌ زه‌بری ئاگر‌و ئاسن كونترۆڵی ته‌واوی كوردستانی كردبوو ‌و به‌ نه‌فه‌سێكی تۆڵه‌ئامێز هه‌ڵسوكه‌وتی له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی كورد ده‌كرد. له‌م ده‌مه‌دا گڵۆڵه‌ی فه‌رهه‌نگ‌و كولتووری كوردی كه‌وته‌ لێژی ‌و بوو به‌ قوربانی ده‌ستی سته‌مكاری‌و سانسۆری رژێم‌و نووسه‌رانی كورد كه‌وتنه‌ ژێر فشارێكی واوه‌ كه‌وا ئازادی گوزارش له‌ خۆیان بكه‌ن. چاپه‌مه‌نی كوردی پڕ بوو له‌و بابه‌ت‌و وه‌رگێڕانانه‌ی به‌ شان‌و باڵی ئایدیۆلۆجیای حیزبی به‌عسیاندا هه‌ڵده‌دا.
ئه‌وجا نووسه‌ر له‌ سه‌ر ژماره‌یه‌ك چیرۆكنووس ده‌وه‌ستێ كه‌ له‌ سه‌ر نووسین‌و به‌رهه‌مهێنان به‌رده‌وام بوون ئه‌گه‌رچی له‌ نه‌وه‌ی پێشترن‌و خۆیان ماندوو كردووه‌ بۆ نوێكردنه‌وه‌ی خۆیان‌و دووباره‌ به‌ده‌ستهێنانه‌وه‌ی ناوبانگ‌و وه‌ك نموونه‌ مسته‌فا ساڵح كه‌ریم‌و حوسێن عارف دێێنێته‌وه‌‌و به‌تایبه‌تی زۆر له‌ سه‌ر چیرۆكی حسێن عارف ده‌وه‌ستێ.
دواتر دێته‌ سه‌ر ژماره‌یه‌ك چیرۆكنووسی تر كه‌ له‌م قۆناخه‌دا ئه‌كتیڤ بوون چه‌شنی عه‌بدوڵڵا سه‌ڕاج‌و محه‌مه‌د ره‌شید فه‌تاح ‌و كاكه‌ مه‌م بۆتانی ‌و محه‌مه‌د فه‌ریق حه‌سه‌ن‌و سه‌لام مه‌نـمی‌و تاهیر ساڵح سه‌عید‌و عه‌بدوڵا ئاگرین‌و چه‌ندینی تریش.
ئه‌وجا نووسه‌ر دێته‌ سه‌ر باری فه‌رهه‌نگ‌و كولتوور له‌و ده‌مه‌ی كوردستانی توركیادا (1975 ـ 1980) ‌و به‌ جۆره‌ كرانه‌وه‌یه‌ك باسی ده‌كات‌و ده‌نووسێت «سه‌رباری ئه‌و مادانه‌ی ده‌ستوور كه‌ زمانی كوردییان قه‌ده‌غه‌ كردبوو به‌ڵام رژێمی توركیا زۆر گوێی نه‌ده‌دا به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌ده‌ب به‌ زمانی كوردی‌و له‌و ماوه‌یه‌دا كه‌ تاڕاده‌یه‌ك جڵه‌ویان شلكردبوو ژماره‌یه‌ك گۆڤار به‌ هه‌ردوو زمانی كوردی‌و توركی بڵاوده‌كرانه‌وه‌ چه‌شنی رزگاری، ئوێزگویرلیك (رێگا بۆ سه‌ربه‌خۆیی)، رۆژا وه‌لات، تیرێژ. بێجگه‌ له‌وه‌ش كتێبی نوێ به‌ كوردی چاپ ده‌كرا‌و هه‌روه‌ها ئه‌و كتێبانه‌ش كه‌ پێشتر له‌ ده‌ره‌وه‌ چاپكرابوون جارێكیتر له‌ناوه‌وه‌ چاپده‌كران. ئه‌م قۆناخی كرانه‌وه‌یه‌ كوتوپڕ له‌ دوای كووده‌تایه‌كی سه‌ربازی له‌ ساڵی 1980 دا كۆتایی پێهات. له‌ كوردستانی توركیادا دوو چیرۆكنووس زۆر به‌تایبه‌تی ناوبانگ بوون‌و ئه‌وانیش محه‌مه‌د ئه‌مین بوزئه‌رسه‌لان ‌و فلیت تۆتانی كه‌ ناوی خوازراوی محه‌مه‌د گه‌میچی بوو.
هاوشێوه‌ی فلیت تۆتانی له‌ كوردستانی ئێراندا ئه‌حمه‌د قازی له‌ بواری كورته‌ چیرۆك نووسیندا ناوی ده‌ركرد‌و زیاتر له‌ بواری كورته‌ چیرۆكی ساتیردا ده‌ینووسی. 
2 ـ ناوه‌رۆكی كورته‌ چیرۆكی كوردی
دیسان لێره‌دا به‌شێك له‌و راوبۆچوونانه‌ی كاك فه‌رهاد شاكه‌لی ده‌گوێزمه‌وه‌ كه‌ له‌م به‌شه‌ی كتێبه‌كه‌یدا باسی لێوه‌ كردوون‌و ده‌نووسێت:
«پاش لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی ورد له‌ سه‌ر ناوه‌رۆكی كورته‌ چیرۆكه‌كان ده‌كرێ بگه‌ینه‌ ئه‌م ئه‌نجامه‌ی خواره‌وه‌:
1 ـ ناوه‌رۆكی كورته‌ چیرۆكی كوردی به‌ ته‌واوی به‌ستراوه‌ به‌ مێژووی گه‌لی كورده‌وه‌. له‌هه‌ر چه‌رخ‌و سه‌رده‌مێكدا بارودۆخی سیاسی‌و كۆمه‌ڵایه‌تی كاریگه‌ریی خۆیان له‌ سه‌ر چیرۆكنووسان كردووه‌‌و له‌ به‌رهه‌مه‌كانیاندا ره‌نگیداوه‌ته‌وه‌.
2 ـ كورته‌ چیرۆكه‌كان ستایڵ‌و ستانداردی خۆیان هه‌یه‌ له‌ چه‌ژدا. ئه‌مه‌ له‌و حاڵه‌ته‌شدا راسته‌ كه‌ چیرۆكی كوردی باس له‌ بابه‌تێك بكات كه‌وا كۆمه‌ڵگه‌ی كورد هاوبه‌ش بێت تێیدا له‌گه‌ڵ كولتووره‌كانی تردا.
3 ـ پۆلێن كردنی كورته‌ چیرۆك وه‌ك له‌ خواره‌وه‌ باس ده‌كرێت به‌ڵگه‌ نیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ر تێكستێك ته‌نها له‌گه‌ڵ یه‌ك بابه‌تدا مامه‌ڵه‌ ده‌كات. له‌گه‌لێ حاڵه‌تدا هه‌ردوك كورته‌ چیرۆك‌و رۆمانیش، نووسه‌ره‌كه‌یان گفتوگۆ له‌ سه‌ر دوو یان سێ بابه‌ت ده‌كات یان زیاتر».
بابه‌ته‌كان له‌ كورته‌ چیرۆكی كوردیدا ده‌توانرێت دابه‌ش بكرێن به‌ سه‌ر ئه‌م گرووپه‌ سه‌ره‌كیانه‌ی خواره‌وه‌دا:
أ ـ مێژووی گه‌لی كورد
نووسه‌ر باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌وا پیره‌مێردی شاعیر‌و رۆژنامه‌نووس یه‌كه‌م كه‌س بووه‌ كه‌وا كورته‌ چیرۆك بنووسێت‌و به‌شێك له‌ مێژووی كوردی تێهه‌ڵكێش بكات‌و به‌م چیرۆكه‌ مێژووییانه‌ی مه‌به‌ستی ئه‌خلاقی‌و سیاسی‌و فێركاریی هه‌بووه‌. پیره‌مێرد دوو چیركی گێڕانه‌وه‌ی مێژووی نووسیوه‌ كه‌     «دوانزه‌ سواره‌ی مه‌ریوان»‌و «مه‌م‌و زین»ن ‌و چیرۆكه‌كانی راڤه‌ كردوون‌و به‌راوردی كردوون به‌ شانامه‌ی فیرده‌وسی.
دواتر دێته‌ سه‌ر لایه‌نی مێژوویی له‌ كورته‌ چیرۆكی «جه‌وهه‌ر ئاغا»ی عه‌لادین سه‌ججادیدا، كه‌ چۆن ئه‌م قاره‌مانه‌ نیشتمانپه‌روه‌ر‌و سه‌ركرده‌ كورده‌ له‌لایه‌ن ئێرانییه‌كانه‌وه‌ كوژراوه‌. هه‌ر له‌م بواره‌دا دێته‌ سه‌ر چیرۆكی «شه‌هیدانی قه‌ڵای دمدم»ی مسته‌فا ساڵح كه‌ریم‌و لایه‌نه‌ مێژووییه‌كه‌ی ئه‌م چیرۆكه‌ شیده‌كاته‌وه‌.
به‌هه‌مان شێوه‌ش دێته‌ سه‌ر چیرۆكی مێژوویی «پێشمه‌رگه‌»ی ره‌حیمی قازی، كه‌وا ماوه‌ی چه‌ند ساڵێكی مێژووی نوێی كوردستانی ئێران باس ده‌كات به‌ ستایڵێكی ساده‌‌و ریالیستیانه‌.
ب ـ تێكۆشانی جووتیاران‌و گوندنشینان‌و خه‌ڵكی زه‌حمه‌تكێشی تر.
نووسه‌ر لێره‌دا باس له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی ده‌كات كه‌وا له‌ سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی بیسته‌وه‌ كه‌ كورته‌ چیرۆكی كوردی سه‌ریهه‌ڵداوه‌ تا كۆتایی ساڵانی 1950كان، كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی جووتیاری بووه‌‌و هه‌ردوولا جووتیار‌و فیوداڵی خاوه‌ن زه‌وی ناكۆك بوون له‌ گه‌ڵ یه‌كتر‌و به‌رده‌وام چینی جووتیار سته‌می لێكراوه‌‌و له‌ دۆخێكی هه‌ژاریی سه‌ختدا ژیاوه‌‌و هه‌میشه‌ ده‌وڵه‌ت ‌و كاربه‌ده‌ستانی پاڵپشتی ئاغا‌و ده‌ره‌به‌گ بوون تا سه‌ره‌تای 1960كان. له‌به‌رئه‌وه‌ ده‌گمه‌نه‌ نووسه‌رێك یان چیرۆكنووسێك باسی له‌م مه‌سه‌له‌یه‌ نه‌كردبێت. له‌م رووه‌وه‌ نووسه‌ر له‌م دووبه‌ره‌كی ‌و ململانێی چینایه‌تییه‌دا سێ خاڵی سه‌ره‌كی ده‌سنیشان ده‌كات:
1 ـ ململانێ نێوان جووتیاران‌و ده‌ره‌به‌گه‌ فیوداڵه‌كان (به‌ پاڵپشتی ده‌وڵه‌ت).
2  ـ ململانێی نێوان جووتیاران‌و كاربه‌ده‌ستان، پۆلیس، جه‌ندرمه‌‌و ده‌وڵه‌ت به‌ گشتی.
3  ـ ململانێی نێوان جووتیاران‌و بیزنێسمان‌و ده‌وڵه‌مه‌ندانی شار. خه‌سڵه‌تی هاوبه‌شی هه‌موو كورته‌ چیرۆكه‌ كوردییه‌كان پشتیوانی كردن له‌ جووتیاران‌و گوندنشینان دژ به‌ ئاغا فیوداڵه‌كان‌و رژێمی پاڵپشتیان. چیرۆكی  «مه‌سه‌له‌ی ویژدان»ی ئه‌حمه‌د موختار جاف، هه‌رچه‌نده‌ خۆیشی له‌ چینی ده‌ره‌به‌گ بووه‌، نـموونه‌یه‌كی به‌رجه‌سته‌ی ئه‌و ناكۆكی‌و ململانێیه‌.
پاشان نووسه‌ر باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ چیرۆكنووسانی نه‌وه‌ی «گه‌لاوێژ» زۆربه‌ی چیرۆكه‌كانیان له‌ سه‌ر خه‌بات تێكۆشانی جووتیارانه‌‌و هه‌ر نووسه‌رێك به‌ رێگه‌‌و شێوه‌ی خۆی ئاگاداری ئه‌م ململانێ چینایه‌تییه‌‌و ژیانی جووتیارانه‌. به‌ناوبانگترین نووسه‌رانی ئه‌م قۆناخه‌ ئیبراهیم ئه‌حمه‌د‌و شاكر فه‌تاح‌و عه‌لادین سه‌ججادییه‌.
ئه‌ڵبه‌ته‌ پێگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی نووسه‌ران‌و ئاشنابوونیان به‌ ژیانی جووتیاران گرنگییه‌كی گه‌وره‌ی هه‌یه‌ له‌و ستایڵه‌ی تێكۆشانی جووتیارانی تێدا ده‌خه‌نه‌ڕوو، هه‌روه‌ها باكگراوندی ئایدیۆلۆجیشیان ئاڕاسته‌ی چاره‌سه‌ری جۆراوجۆری ئه‌و كێشه‌یه‌ ده‌كات.
نـموونه‌ی ئه‌م چیرۆكانه‌ش «مودیر به‌گ»ی شاكر فه‌تاح، «شاییه‌كه‌ی ره‌شه‌ی خه‌جه‌لاو» ی عه‌لادین سه‌ججادی، «كوێره‌وه‌ری»‌و «كه‌ره‌ لۆتیی مه‌نووچه‌ر» ی ئیبراهیم ئه‌حمه‌دن.
هه‌روه‌ها هه‌مان بیرۆكه‌ش له‌ به‌رهه‌مه‌كانی نووسه‌رانی دوای ئه‌ماندا هه‌یه‌ چه‌شنی جه‌مال نه‌به‌ز‌و ره‌حیمی قازی‌و مارف به‌رزنجی‌و حه‌سه‌نی قزڵجی.
ج ـ خه‌بات‌و تێكۆشانی رزگاریخوازی كورد.
بیرۆكه‌ی تێكۆشانی كورد بۆ رزگاری زۆر به‌ ده‌گمه‌ن لای چیرۆكنووسه‌كانی نه‌وه‌ی گه‌لاوێژ ده‌رده‌كه‌وێت، له‌ ساڵانی 1950كانه‌وه‌ تائێستا گه‌شه‌كردن‌و گۆڕانكاری له‌ ستایڵی خستنه‌ڕووی ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ هاوته‌ریبه‌ له‌گه‌ڵ په‌ره‌سه‌ندنی خه‌باتی رزگاریخوازی خه‌ڵكی كورد.
لێره‌دا دوو رێگه‌ی جیاواز هه‌یه‌ بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئه‌م بابه‌ته‌:
أ ـ له‌ رێگه‌ی باسكردنی ئه‌و زوڵم‌و سته‌مه‌ی داگیركه‌رانی كوردستان سه‌پاندوویانه‌ به‌سه‌ر خه‌ڵكی كورددا‌و نكووڵی كردن له‌ بوونی‌و بێبه‌ش كردنیان له‌ مافه‌ ئینسانی ‌و فه‌رهه‌نگییه‌كانیان ‌و وه‌ڵامدانه‌وه‌ی هه‌ر هه‌وڵ‌و تێكۆشانێكیان بۆ رزگاربوون به‌ زیندانی كردن‌و ئیعدام كردن‌و بۆمباران كردن.
ب ـ له‌ رێگه‌ی هه‌ڵبژاردنی پاڵه‌وانێكی سیاسییه‌وه‌ وه‌ك كاراكته‌رێكی رابه‌ر، كه‌ به‌ رێگه‌‌و شێوه‌ی جۆراوجۆر تێده‌كۆشێت بۆ رزگاركردنی گه‌له‌كه‌ی.
لێره‌دا نووسه‌ر نـموونه‌ دێنێته‌وه‌‌و پاڵه‌وانه‌ سیاسییه‌كانی مسته‌فا ساڵح كه‌ریم‌و مارف خه‌زنه‌دار به‌ زۆری خه‌ڵكی گه‌نج‌و خوێنده‌وارن‌و هۆشیاریی سیاسییان هه‌یه‌‌و یان خوێندكاری چالاكن. مارف خه‌زنه‌دار له‌ چیرۆكه‌كانی «به‌ ئامانج گه‌یشت» ‌و «سه‌رینه‌ بۆر» دا ئه‌م بیرۆكانه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌كات. به‌هه‌مان شێوه‌ش محه‌مه‌د ئه‌مین بوزئه‌سه‌لان جۆرێكی تری سته‌م‌و سه‌ركوت كردن له‌ كوردستانی توركیادا ده‌خاته‌ڕوو كه‌ له‌ ناوه‌رۆكدا له‌گه‌ڵ سته‌می رژێمی عێراق هه‌ر یه‌كه‌‌و ئه‌مه‌ش له‌ چیرۆكی «قومێ تفتك» ره‌نگیداوه‌ته‌وه‌.
له‌ كوردستانی ئێرانیشدا حه‌سه‌نی قزڵجی له‌ چیرۆكی «تاج‌و ته‌ختی كوێخا هۆمه‌ر» باس له‌ سیاسه‌تی پڕ چه‌وساندنه‌وه‌ی خه‌ڵكی كورد ده‌كات له‌لایه‌ن رژێمی شای ئێرانه‌وه‌.
هه‌ر لێره‌دا نووسه‌ر باس له‌ چیرۆكه‌كانی محه‌مه‌د مه‌ولود (مه‌م) ‌و دكتۆر كاوس قه‌فتان ده‌كات چه‌شنی «ئه‌گه‌ڕێمه‌وه‌ وڵاتم»‌و «به‌ڵام كوردم» ‌و .. تاد.
ئه‌وجا دێته‌ سه‌ر قۆناخێكی نوێ كه‌ له‌ ساڵی 1961 وه‌ ده‌ست پێده‌كات‌و باس له‌ هه‌ڵایسانی شۆڕشی‌ كورد ده‌كات‌و هێرش‌و په‌لاماره‌ سه‌ربازییه‌كانی رژێمی عێراق بۆ تێكشكاندنی بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخواز‌و سه‌پاندنی ئابڵووقه‌ی ئابووری به‌ سه‌ر دێهاتی كوردستاندا‌و گوند سووتاندن‌و په‌یڕه‌وی كردنی سیاسه‌تی كاول كردنی ته‌واوی كوردستان، ئه‌مانه‌ هه‌موو ده‌نگیان دایه‌وه‌ له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا‌و كورته‌ چیرۆكیش به‌تایبه‌تی.
لێره‌دا وه‌ك نموونه‌ نووسه‌ر دێته‌ سه‌ر رۆمانی «ژانی گه‌ل»ی ئیبراهیم ئه‌حمه‌د كه‌ تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر ساڵانی 1961  ـ 1963‌و ته‌واوی ژان‌و ئازاره‌كانی خه‌ڵك به‌رجه‌سته‌ ده‌كات.
ئابڵووقه‌ی ئابووری كه‌ رژێمه‌كانی عێراق، بۆ ساڵانێكی دوورو درێژ، سه‌پاندووبوویانه‌ سه‌ر دێهاتی كوردستاندا، كه‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی پێشمه‌رگه‌دا بوو، له‌ چیرۆكه‌كانی حوسێن عارف‌و مه‌مدا زیاتر ره‌نگیداوه‌ته‌وه‌.
بێگومان له‌ سه‌ره‌تای ساڵانی 1960وه‌ پێشمه‌رگه‌ لای نووسه‌رانی كورد بووه‌ به‌ هێمای قاره‌مانی‌و شكۆی نه‌ته‌وه‌یی‌و رزگاربوون‌و زیاتر په‌ره‌یسه‌ند كاتێ كه‌ شه‌هیدبوونی پێشمه‌رگه‌ تێكه‌ڵی چه‌مكه‌ ئاینی میتۆلۆجییه‌كان بوو ‌و پیرۆزییه‌كانی له‌ مه‌رگ ئه‌ولاوه‌تر چوون. ئه‌م حاڵه‌تانه‌ش له‌ چیرۆكی «سێبه‌ری به‌ر سه‌نگه‌ری مه‌رگ»ی كاكه‌ مه‌م بۆتانی‌و «له‌ رۆژژمێری دێیه‌كی ئه‌م خواره‌وه‌دا» ی ئه‌حمه‌د محه‌مه‌د ئیسماعیلدا ره‌نگیداوه‌ته‌وه‌.
ئه‌م بابه‌ته‌ لای ره‌وف بێگه‌ردی چیرۆكنووس له‌ دید‌وبۆچوونێكی تردا ره‌نگیداوه‌ته‌وه‌‌و هه‌ردوو لای سته‌مكار‌و زوڵم لێكراو له‌ژێر كاریگه‌ریی دۆخه‌كه‌دان ‌و ئه‌مه‌ش له‌ چیرۆكی «رێگا‌و هه‌وار» دا زیاتر به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت.
د ـ مه‌سه‌له‌ی ژنان
فه‌رهاد له‌م رووه‌وه‌ ده‌ڵێ: «شتێكی باو نیه‌ كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی تازه‌ گه‌شه‌كردوودا مه‌سه‌له‌ی ژنان به‌ ته‌نها خۆی بكه‌یته‌ بابه‌تی مشتومڕ‌و له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی له‌م چه‌شنه‌دا لێكۆڵینه‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی‌و سیاسی به‌ شێوه‌یه‌كی ئاسایی ئه‌وله‌وییه‌ت ده‌داته‌ كێشه‌كانی هه‌ژاری‌و نه‌خوێنده‌واری‌و نه‌خۆشی‌و بێجگه‌ له‌وه‌ش گه‌لێ كێشه‌ی تر هه‌ن كه‌ خه‌ڵك به‌شێوه‌یه‌كی درێژخایه‌ن پێیانه‌وه‌ گرفتاره‌.
ئه‌ڵبه‌ته‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی چه‌شنی كۆمه‌ڵگه‌ی كورددا، سته‌ملێكراو ‌و كۆڵۆنی كرا‌و له‌ جیهانی سێهه‌مدا، تێگه‌یشتنی ئه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌وا مه‌سه‌له‌ی ژن تێیدا به‌ ده‌گمه‌ن دادپه‌روه‌رانه‌ ده‌بێت، به‌ڵام حیزب‌و رێكخراوه‌ سیاسییه‌كان به‌ ئاستی جیاجیا گرنگیی پێده‌ده‌ن‌و نووسه‌ران‌و رۆشنبیرانیش بایه‌خی پێده‌ده‌ن. خاڵی پۆزه‌تیڤ لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئافره‌تی كورد هه‌میشه‌ له‌ پێگه‌یه‌كی به‌هێزتردا بووه‌ له‌گه‌ڵ خوشكه‌كانی له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی عه‌ره‌ب‌و فارس‌و توركدا‌و ئازادییه‌كی زیاتری بووه‌‌و زۆرێك له‌ گه‌ڕیده‌‌و رۆژهه‌ڵاتناسه‌كان كه‌وا سه‌ردانی كوردستانیان كردووه‌ ئه‌مه‌ ده‌سه‌لمێنن.
چیرۆكنووسانی كورد له‌ سه‌ره‌تای چله‌كانه‌وه‌ كه‌م تا زۆر‌و له‌ دید‌و بۆچوونی جۆراوجۆره‌وه‌ بایه‌خیان به‌م مه‌سه‌له‌یه‌ داوه‌. وه‌ك نـموونه‌ش عه‌لادین سه‌جادی له‌ كورته‌ چیرۆكێكدا به‌ ناوی»له‌ پێناوی ئافره‌تدا» باس له‌ هه‌موو داب‌و نه‌ریتی خێڵه‌كی ده‌كات كه‌وا كۆسپن له‌به‌رده‌م ئازادیی ژناندا.
زۆربه‌ی كورته‌ چیرۆكه‌كانی ساڵانی چل‌و په‌نجاكان له‌باره‌ی بیرۆكه‌ی به‌زۆر به‌شوودانه‌وه‌ بوون، كه‌ پاره‌‌و شیربایی رۆڵی گرنگیان تێدا ده‌بینی. بێگومان دیارده‌ی ژن به‌ ژن ‌و گه‌وره‌ به‌ بچووك‌و كچ به‌ شوودان به‌پێچه‌وانه‌ی خواستیه‌وه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌و ده‌مه‌ی كورددا باو بووه‌و گه‌لێ كورته‌ چیرۆكیان له‌ سه‌ره‌، بێجگه‌ له‌وه‌ش فره‌ژنی له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا پشێویی زۆری له‌ ژیانی خێزاندا دروست ده‌كرد. 
له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌ چیرۆكه‌كانی ئه‌م قۆناخه‌ مه‌سه‌له‌ی ئافره‌تیان له‌ چوارچێوه‌ی په‌یوه‌ندیی عه‌شیره‌ت‌و فیوداڵه‌وه‌ ده‌خسته‌ڕوو. ئه‌ڵبه‌ته‌ له‌ ساڵانی حه‌فتاكان‌و هه‌شتاكاندا، له‌كاتێكدا كه‌ بارودۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی گۆڕا‌و یاسای ره‌سمی هه‌ندێ ماف‌و پارێزگاریی بۆ ژنان ده‌سته‌به‌ر كرد‌و ژماره‌ی ئافره‌تانی خوێنده‌وار زیادیان كرد، به‌م پێیه‌ مامه‌ڵه‌ كردنیش له‌گه‌ڵ مه‌سه‌له‌ی ژناندا گۆڕانكاری به‌سه‌ردا هات».
ئه‌وجا نووسه‌ر لێره‌دا چه‌ندین نـموونه‌ی چیرۆك دێنێته‌وه‌ له‌ سه‌ر ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌‌و له‌ سه‌ریان راده‌وه‌ستێ. نموونه‌ش بۆ ئه‌مانه‌ چیرۆكی «خازێ» ی ئیبراهیم ئه‌حمه‌د، «زاڤایێ ده‌سالی»ی محه‌مه‌د ئه‌مین بوز ئه‌رسه‌لان، «بووك‌و خه‌سوو»ی شاكر فه‌تاح، «بووبووم به‌ دڕكی مه‌م‌و زین»ی جه‌مال بابان،»خاچ»ی محه‌مه‌د فه‌ریق حه‌سه‌ن و..تاد.
وێنه‌یه‌كی تری ژن وه‌ك جه‌نگاوه‌ری سیاسی، كه‌ شانبه‌شانی پیاو خه‌بات ده‌كات بۆ رزگاربوون‌و چالاكیی سیاسی ئه‌نجامده‌دا. رۆڵی ئه‌م جۆره‌ ژنه‌ش له‌ زۆرێك له‌ به‌رهه‌مه‌كانی مسته‌فا ساڵح كه‌ریـمدا ده‌بینرێت‌و چیرۆكی «ره‌شپۆشێكی جیهانی چواره‌م» زۆر به‌ كارامه‌یی خه‌باتی ژن به‌رجه‌سته‌ ده‌كات بۆ ئازادی.
هه‌ر له‌م رووه‌وه‌ ئه‌حلام مه‌نسووریش به‌ نموونه‌ دێنێته‌وه‌ له‌ چیرۆكی «فه‌قێ عه‌باس ‌و دیمه‌نێكی له‌یاد نه‌چوو» ‌و هه‌روه‌ها ره‌وف حه‌سه‌نیش له‌ چیرۆكی «ببووره‌ ماڵی جه‌نابتان نیه‌».
دواجار دێته‌ سه‌ر ئه‌و ڕایه‌ی كه‌وا نووسه‌ران به‌ زۆری مه‌سه‌له‌ی ئافره‌تیان له‌ ماوه‌ی قۆناخی دووه‌م ‌و سێهه‌مدا به‌ هه‌ند وه‌رگرتووه‌‌و ئه‌وانی قۆناخه‌كانی دواتر رووبه‌رێكی زۆر كه‌میان داوه‌ته‌ بابه‌ته‌كه‌‌و ئه‌مه‌شی بۆ دوو هۆ گێڕاوه‌ته‌وه‌ كه‌ یه‌كه‌میان گۆڕانكاری له‌ بارودۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی‌و سیاسی پێگه‌‌و به‌هایه‌كی نوێی داوه‌ته‌ ژنان له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا‌و له‌هه‌مان كاتیشدا بابه‌تێكی نوێی كێشه‌‌و گرفتی بۆ دروست كردوون. دووه‌م باڵاده‌ستیی ته‌واوی ململانێكه‌ له‌نێوان كورد‌و داگیركه‌رانی كوردستاندایه‌‌و به‌م پێیه‌ مه‌سه‌له‌ی ئافره‌ت له‌نێو ئه‌م چوارچێوه‌یه‌دا مامه‌ڵه‌ ده‌كرێت.


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7342
16/8/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ ماڵئاواییه‌کی خه‌مناک 16/8/2017
‌ پریمه‌رلیگ، له‌ نێوان له‌سه‌ركارلابردنی راهێنه‌ران و زۆری رێژه‌ی هانده‌راندا 16/8/2017
زانست
‌ چاوه‌ڕوان مه‌به‌ تینووت بێت .. هه‌میشه‌ ئاو بخۆره‌وه‌ 16/8/2017
‌ خانمی ئاسمان، له‌ نێوان ڕابتۆری ئه‌مریكی و( T-50) روسیی دا 16/8/2017
‌ ژیان لە دەرەوەی زەوی دەدۆزرێتەوە 14/8/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP