له‌ ئامانه‌تی‌ ئاشتیدا بن
له‌ ئامانه‌تی‌ ئاشتیدا بن ‌ 16/6/2017
وه‌رگێڕانی‌ له‌ توركییه‌وه‌:هێژا دڵشاد
بەشی ده‌یه‌م
كاره‌كه‌ وه‌ك تورك ده‌ستپێبكه‌ و وه‌ك ئینگلیز ته‌واوی‌ بكه‌!
كاره‌كه‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌ په‌له‌ ده‌ستپێكرا تاكو شه‌یتان ده‌ستی‌ تێوه‌نا. به‌واتایه‌كیتر كرانه‌وه‌ی‌ دیموكراتی‌، وه‌ك پڕۆسه‌كی‌ ئاشتی‌ له‌به‌رچاو نه‌گیرا و هه‌ر زوو ئامانجی‌ ئاشتی‌ له‌بیر كرا. حكومه‌ته‌كه‌ی‌ ئه‌ردۆغان، له‌ ته‌موزی‌ 2009 پڕۆسه‌كه‌ی‌ بۆ رایگشتی‌ توركیا ئاشكرا كرد. بێگومان هه‌ندێ‌ كه‌س، ئاگاداری‌ ئه‌وه‌بوون كه‌ پێش راگه‌یاندنی‌ ئه‌و پڕۆسه‌یه‌، له‌ساڵانی‌ 2005 بۆ 2006 ئاماده‌كاری‌ بۆ كرابوو. حكومه‌تی‌ ئاك پارتی‌ له‌ سوپای‌ پرسی بوو، ئایا ئێوه‌ ده‌توانن به‌شه‌ڕ په‌كه‌كه‌ له‌ناوببه‌ن؟ كاتێ‌ له‌لایه‌ن سوپاوه‌ وه‌ڵامێكی‌ پڕاو پڕی‌ بۆ ئه‌م پرسیاره‌ی‌ حكومه‌ت نه‌دایه‌وه‌، ئه‌وكات حكومه‌ت هاته‌ ناو مه‌سه‌له‌كه‌وه‌و ده‌ستی‌ به‌سه‌ر دۆخه‌كه‌دا گرت، ئه‌وه‌ بوو سوپا كۆتایی به‌دیداره‌كانی‌ له‌گه‌ڵ عه‌بدوڵا ئۆجه‌لان له‌ ئیمراڵی‌ هێنا و له‌ پڕۆسه‌ی‌ گفتوگۆكردن كشایه‌وه‌، له‌به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌شدا كه‌ناڵێكی‌ نوێ‌ بۆ گفتوگۆكردن له‌گه‌ڵ ئۆجه‌لان كرایه‌وه‌، ئه‌مجاره‌یان حكومه‌تی‌ توركیا له‌ڕێگه‌ی‌ میت-ه‌وه‌ پڕۆسه‌ی‌ گفتوگۆكانی‌ له‌گه‌ڵ عه‌بدوڵا ئۆجه‌لان له‌ئیمراڵی‌ به‌ڕێوه‌ ده‌برد.
ئێمره‌ ته‌نه‌ر، كه‌سی‌ یه‌كه‌می‌ ده‌زگای‌ هه‌واڵگیری‌ توركیا (میت) و پسپۆڕ له‌ دۆسیه‌ی‌ كورد، میكانیزمێكی‌ نوێی‌ بۆ پڕۆسه‌ی‌ دیالۆگ به‌ئامانجی‌ په‌كه‌كه‌ چۆن له‌ شاخ دێته‌خوار ده‌ستپێكرد، به‌تایبه‌ت له‌ خه‌تی‌ ئه‌نقه‌ره‌،ئیمراڵی‌، هه‌ولێر و قه‌ندیل، سیناریۆكانی‌ پڕۆسه‌كه‌ی‌ داده‌ڕشته‌وه‌و تا ئه‌وه‌ی‌ له‌ 2009  گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی‌ كرانه‌وه‌ی‌ دیموكراتی‌ رابگه‌یه‌نرێت.
له‌ راپۆرته‌كه‌ی‌ جه‌نگیز چاندار له‌ ساڵی‌ 2011 نوسیوێتی‌، ده‌رباره‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ په‌كه‌كه‌ چۆن چه‌ك داده‌نێت، ئاماژه‌ی‌ به‌ سیناریۆیه‌كی‌ ئه‌و كاته‌ی‌ حكومه‌تی‌ ئاك پارتی‌ به‌مشێوه‌یه‌ كردووه‌: ده‌ركردنی‌ یاسایه‌كی‌ لێبورده‌یی بۆ گشت گه‌ریلاكانی‌ په‌كه‌كه‌ له‌ قه‌ندیل تاكو بتوانن به‌شداری‌ له‌ ژیانی‌ سیاسی‌ بكه‌ن و  زیندانی‌ ماڵی‌ بۆ ئۆجه‌لان، 60 بۆ 65 كه‌س له‌سه‌ركرده‌كانی‌ په‌كه‌كه‌یش بۆ ماوه‌ی‌ پێنج ساڵ مافی‌ په‌نابه‌رێتییان له‌ هه‌رێمی‌ كوردستان پێبدرێت. له‌ده‌ستوری‌ نوێ دا، مافی‌ كورد بدرێت و ته‌نانه‌ باسی‌ ئه‌وه‌ش كراوه‌ كه‌ له‌پاش پێنج ساڵ ئۆجه‌لان ئازادبكرێت، به‌ڵام پڕۆسه‌ی‌ كرانه‌وه‌ی‌ نه‌یتوانی‌ بۆ ماوه‌ی‌ پێنج ساڵ درێژه‌بكێشێت و ته‌نها پێنج مانگ درێژه‌ی‌ كێشا و په‌كخرا. 
جه‌نگیز چاندار پێیوایه‌ رووداوه‌كه‌ی‌ خابور، كاره‌ساتێكی‌ نه‌خوازراو بوه‌و به‌م شێوه‌یه‌ باسی‌ لێوه‌ ده‌كات: له‌نێوان ئۆرگانه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت و حكومه‌ت سه‌باره‌ت به‌ پڕۆسه‌كه‌، هاوڕایی و هاوسه‌نگییه‌ك نه‌بووه‌. ته‌نانه‌ت له‌ناو ئۆرگانه‌كانی‌ حكومه‌تیشدا هاوده‌نگی‌ و هاوسه‌نگییه‌ك بۆ چۆنێتی‌ میكانیزمی‌ پڕۆسه‌كه‌ نه‌بووه‌. پڕۆسه‌ی‌ خابور به‌بێ‌ پیلانێكی‌ تۆكمه‌ هاته‌ئاراوه‌. ئه‌گه‌ر عه‌قڵێكی‌ هاوبه‌ش و نه‌خشه‌ڕێگه‌یه‌ك بۆ پڕۆسه‌كه‌ هه‌بوایا، ئه‌وا پڕۆسه‌كه‌ كۆتایی پێنه‌ده‌هات و به‌جۆرێك درێژه‌ی‌ ده‌كێشا. ده‌شێ‌ ئه‌م پڕۆسه‌یه‌ هه‌نگاوێكی‌ گرنگ بوایا بۆ ئه‌وه‌ی‌ قۆناغ به‌قۆناغ گه‌ریلاكان له‌ شاخ بێنه‌خوارێ‌ و هه‌نگاویتری‌ به‌دوای‌ خۆیدا بهێنایه‌ تاڕاده‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ لێبورده‌یی گشتیی‌ ده‌ربكرێت.
له‌درێژه‌ی‌ راپۆرته‌كه‌یدا چاندار ده‌شڵێت « ئه‌ردۆغان ده‌یویست له‌م پڕۆسه‌یه‌دا وه‌ك ئۆزاڵ رۆڵی‌ خۆی‌ بگێڕێت. له‌پڕۆژه‌كه‌ی‌ ئۆزاڵ-دا، وابڕیار بوو پڕۆسه‌ی‌ ئاشتی‌ پێنج ساڵی‌ بۆ ته‌رخان بكرێت و له‌كۆتایدا لێبورده‌یی گشتی‌ بۆ سه‌ركردایه‌تی‌ قه‌ندیل ده‌ربكرێت. له‌ كرانه‌وه‌ی‌ دیموكراتیدا به‌هه‌مان شێوه‌ پیلانی‌ بۆ داڕێژرابوو.
ئه‌وه‌ی‌ تائێستا له‌ پڕۆسه‌ی كرانه‌وه‌ی‌ دیموكراتی‌ تێگه‌یشتوین، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ رووداوه‌كه‌ی‌ خابور، كۆتایی به‌پڕۆسه‌كه‌ هێنا. كاتێ‌ ده‌وڵه‌ت ئه‌م شه‌ڕه‌ درێژخایه‌نه‌ به‌ 29 هه‌مین سه‌رهه‌ڵدانی‌ كورد ناوده‌بات، ئایا دروسته‌ چاوه‌ڕێی‌ ئه‌وه‌ بكه‌یت به‌ پێنج مانگ پڕۆسه‌كه‌ سه‌ربخه‌یت و ئاشتی‌ ده‌سته‌به‌ر بكه‌یت؟
بۆ نمونه‌ له‌ باكوری‌ ئیرله‌نده‌، كۆتایی هێنانی‌ به‌شه‌ڕ له‌گه‌ڵ IRA و وازهێنان له‌ توندوتیژی‌، بۆ ماوه‌ی‌ نۆ ساڵ ئاگربه‌ست درێژه‌ی‌ كێشاوه‌، له‌دوای‌ نۆ ساڵ توانرا كۆتایی به‌ئازاره‌كان بهێنرێت و ئاشتی‌ ده‌سته‌به‌ر بكرێت، به‌ڵام ئێمه‌ له‌توركیا ده‌خوازین له‌ماوه‌ی‌ چوار بۆ پێنج مانگ هه‌موو قۆناغه‌كان ببڕین و كۆتایی به‌پڕۆسه‌كه‌ بهێنین. ئه‌مه‌ كارێكی‌ راست نییه‌!

له‌نده‌ن، 25ی‌ ته‌موزی‌ 2011
پرسی‌ باكوری‌ ئیرله‌نده‌ چۆن چاره‌سه‌ری‌ بۆ كرا؟ IRA چۆن كۆتایی به‌خه‌باتی‌ چه‌كداری‌ هێنا؟ چۆن پرسه‌كه‌ له‌چه‌ك داماڵی‌؟ چۆن ئاشتی‌ ده‌سته‌به‌ر كرا؟
گوێبیستی‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی‌ ئه‌م پرسیارانه‌م له‌زاری‌ جۆنازه‌ن پاوڵ، دیپلۆماتكارێكی‌ نزیك به‌ پارتی‌ كرێكارانه‌. كه‌ له‌ماوه‌ی‌ پڕۆسه‌ی‌ ئاشتی‌ له‌ باكوری‌ ئیرله‌نده‌ له‌ساڵانی‌ 1997 بۆ 2007 بۆ ماوه‌ی‌ 10 ساڵ راوێژكاری‌ تۆنی‌ بله‌یری‌ سه‌رۆكوه‌زیرانی‌ ئه‌وكاته‌ی‌ به‌ڕیتانیا بووه‌. ته‌نانه‌ت تۆنی‌ بله‌یر وه‌ك خاوه‌نی‌ بیرۆكه‌ی‌ ئاشتی‌ و دیالۆگی‌ له‌نێوان سین فه‌ینی‌ باڵی‌ سیاسی‌ IRA، پاوڵ رۆڵێكی‌ به‌رچاوی‌ گێڕاوه‌و باس له‌ كه‌ناڵه‌كانی‌ دیلۆگی‌ نێوان هه‌ردوولا ده‌كات كه‌ چۆن به‌ئاشتی‌ گه‌یشتوون.
 گێرانه‌وه‌ی‌ ئه‌زمونی‌ ئاشتی‌ باكوری‌ ئیرله‌نده‌ له‌زاری‌ جۆنازه‌ن پاوڵ-ه‌وه‌ وه‌ك خۆی‌ ده‌نوسمه‌وه‌:

هێز و ئیراده‌ی‌ سیاسی‌ پێویسته‌
«له‌و جۆره‌ پڕۆسانه‌دا، رابه‌رایه‌تی‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی‌ زۆر گرنگه‌. ته‌نها جه‌ساره‌ت پێویست نییه‌، هاوكات هێزێكی‌ سیاسی‌ به‌هێزی‌ پێویسته‌. تۆنی‌ بله‌یر له‌پاش ئه‌وه‌ی‌ له‌هه‌ڵبژاردنی‌ 1997 سه‌ركه‌وتنێكی‌ گه‌وره‌ی‌ به‌ده‌ستهێنا، كار و هه‌وڵه‌كانی‌ بۆ ئاشتی‌ ته‌رخان كرد. حكومه‌تێكی‌ به‌هێز و سه‌رۆكێكی‌ خاوه‌ن بڕیار بوو. ئه‌مه‌ پێویسته‌ ئه‌گینا زه‌حمه‌ته‌ ده‌ستبه‌ریت بۆ پڕۆسه‌یه‌كی‌ ئاوا. 
هه‌ردوولا دركیان به‌وه‌كردبوو كه‌ به‌ڕێگه‌ی‌ شه‌ڕ ناتوانن كۆتایی به‌یه‌كتری‌ بهێنن. سوپای‌ به‌ڕیتانیا ده‌یزانی‌ كه‌ ناتوانێ‌ كۆتایی به‌ IRA  بهێنێت و IRA یش ده‌یزانی‌ كه‌ ناتوانێ‌ له‌باكوری‌ ئیرله‌نده‌ به‌سه‌ر سوپای‌ به‌ڕیتانیا سه‌ربكه‌وێت و له‌ناوچه‌كه‌ پاكتاویان بكات. سه‌رۆكی‌ سیاسی‌ هه‌ردوولا به‌شێوه‌یه‌كی‌ به‌هێز هاتنه‌ شانۆی‌ سیاسه‌ته‌وه‌ بۆ چاره‌سه‌ری‌ ئه‌م پرسه‌ و ده‌ستیان به‌پڕۆسه‌ی‌ دیالۆگ له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا كرد.

تیۆری‌ پاسكیل!
ئاشتی‌ پێكدێت له‌ پڕۆسه‌یه‌ك. ئه‌گه‌ر بێت و پڕۆسه‌یه‌ك له‌ئارادا نه‌بێت، ئه‌وا بۆشاییه‌ك دێته‌ئاراوه‌، ئه‌و بۆشاییه‌ش توندوتیژی‌ پڕی‌ ده‌كاته‌وه‌. له‌كاتێكدا ئه‌گه‌ر بێت و پڕۆسه‌یه‌ك هه‌بێت، ئومێدێك ده‌خاته‌وه‌. من ئه‌م جۆره‌ پڕۆسانه‌ به‌ تیرۆی‌ پاسكیل وه‌سفده‌كه‌م، له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ كاتێك سواری‌ پاسكیل ده‌بیت، پێویسته‌ به‌رده‌وام پایده‌ر لێبده‌یت، كاتێ‌ له‌پایده‌ر لێدان ده‌وه‌ستیت ئه‌وا ده‌كه‌ویته‌ سه‌ر عه‌رز.
 
مه‌رجی‌ پێشوه‌خته‌ هه‌ڵه‌یه‌!
«سه‌رۆك جۆن مه‌یجۆر، له‌سه‌ره‌تای‌ ساڵانی‌ 1990 بۆ ئه‌وه‌ی‌ رێككه‌وتن له‌گه‌ڵ IRA بكات، مه‌رجی‌ پێشوه‌خته‌ی‌ هه‌بوو به‌وه‌ی‌ داوایده‌كرد IRA به‌ته‌واوی‌ چه‌ك دابنێت و ده‌یگوت «له‌سێبه‌ری‌ چه‌كه‌كان ناتوانم دیالۆگ ساز بكه‌م». له‌كاتێكدا مه‌سه‌له‌ی‌ چه‌ك دانان، یاخود بێچه‌ككردن، له‌ قۆناغی‌ كۆتاییدا دێت. بۆ ئه‌وه‌ی‌ تێڕوانینێكی‌ وا دروست نه‌بێت كه‌ لایه‌نی‌ به‌رامبه‌ر راده‌ست ده‌بێت، له‌به‌رئه‌وه‌ مه‌رجی‌ پێشوه‌خته‌ كارێكی‌ هه‌ڵه‌یه‌ و خزمه‌ت به‌ئاشته‌وایی ناكات».

پێویسته‌ ریسكی‌ سیاسی‌ بگرێته‌به‌ر
«تاكو ریسكی‌ سیاسی‌ نه‌گرێته‌به‌ر، باج بۆ پڕۆسه‌كه‌ نه‌درێت، ته‌نانه‌ت سازشی‌ بۆ نه‌كرێت، ئه‌وا ئاشتی‌ ده‌سته‌به‌ر نابێت. ئه‌مه‌ هه‌ردوو لایه‌نه‌كه‌ ده‌گرێته‌وه‌. ده‌شبێت هه‌ردوولا رایگشتی‌ و لایه‌نگرانیان بۆ ئاشتی‌ ئاماده‌ بكه‌ن و هه‌ردوو باوه‌ڕی‌ ته‌واویان به‌وه‌ هه‌بێت كه‌ ئاشتی‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندییانه‌. 
ئاشتی‌ به‌ رۆژێك نایه‌ته‌كایه‌وه‌، سه‌ره‌تا رێككه‌وتن ده‌كرێت پاشان ریزبه‌ندییه‌ك به‌دوای‌ خۆیدا ده‌هێنێت له‌ماوه‌ی‌ پڕۆسه‌كه‌دا هه‌نگاوی‌ ده‌نرێت، له‌م ماوه‌یه‌دا متمانه‌ له‌نێوان لایه‌نه‌كان دروست ده‌بێت. لێره‌دا گرنگترین شت مه‌سه‌له‌ی‌ متمانه‌یه‌. یه‌كه‌م رێككه‌وتن له‌ساڵی‌ 1998 ئیمزا كرا و كۆتایی پڕۆسه‌كه‌ له‌2007 ئاشتی‌ هاته‌ئاراوه‌. واته‌ له‌پاش نۆ ساڵ ئاشتی‌ ده‌سته‌به‌ر كرا».

رۆڵی‌ سوپا و میدیا 
«راگه‌یاندنی‌ ئینگلیز له‌ساڵانی‌ 1970 كان به‌شێوه‌یه‌كی‌ زۆر دوژمنایه‌تی‌ ئیرله‌نده‌ی‌ ده‌كرد. له‌ راستیدا هه‌ردوولا وابوون، تا دواڕاده‌ له‌دژی‌ یه‌ك بوون، به‌ڵام له‌دوای‌ ساڵانی‌ 1990 میدیا كه‌مێك رۆلێ‌ خۆی‌ گۆڕی‌ و زیاتر رۆڵێكی‌ مه‌عقول و تێگه‌یشتنی‌ له‌ مه‌سه‌له‌كه‌ی‌ ده‌بینی‌. ده‌رگای‌ گفتوگۆ و تێڕوانینه‌ جوداكانی‌ كرده‌وه‌. رۆڵی‌ میدیا له‌م جۆه‌ پڕۆسانه‌دا ئێجگار گرنگییه‌كی‌ خۆی‌ هه‌یه‌، به‌وه‌ی‌ ده‌توانێك روخێنه‌ر بێت یان داهێنه‌ر». 

سیاسه‌تێك له‌سه‌رو پارته‌كانه‌وه‌
«له‌دوای‌ ساڵی‌ 1997، واته‌ تاكو له‌پێش سه‌ركه‌وتنی‌ گه‌وره‌ی‌ تۆنی‌ بله‌یر و وه‌رگرتنی‌ پۆستی‌ سه‌رۆكوه‌زیران، پارتی‌ ده‌سه‌ڵات و پارته‌ ئۆپۆزسیۆنه‌كان ده‌رباره‌ی‌ مه‌سه‌له‌ی‌ باكوری‌ ئیرله‌نده‌ به‌رچاو رونییه‌كیان نه‌بوو، به‌ڵام له‌گه‌ڵ هاتنی‌ بله‌یر بۆ سه‌ر ده‌سه‌ڵات، تێڕوانینێكی‌ نوێ‌ دروست بوو، مه‌سه‌له‌كه‌ له‌ بواری‌ سه‌ربازی‌ دوركه‌وته‌وه‌و به‌ته‌واوی‌ له‌ڕووی‌ سیاسییه‌وه‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ بۆ ده‌كرا. بله‌یر ده‌رباره‌ی‌ ئاشتی‌ زۆر دڵنیا بوو، متمانه‌ی‌ به‌خۆی‌ هه‌بوو. پێداگری‌ له‌ ئاشتی‌ ده‌كرده‌وه‌. له‌پاش هه‌ڵبژاردنی‌ به‌ سه‌رۆكوه‌زیران، یه‌كه‌م گه‌شتی‌ بۆ باكوری‌ ئیرله‌نده‌ سازكرد. هاوكات یه‌كه‌م سه‌رۆكوه‌زیرانی‌ به‌ڕیتانیا بووه‌ كه‌ سه‌ردانی‌ باكوری‌ ئیرله‌نده‌ی‌ كردووه‌».

ئاگربه‌ست و چه‌ك دانان
بۆئه‌وه‌ی‌ حكومه‌تێكی‌ دیموكرات بیت و بته‌وێت ئاگربه‌ست له‌گه‌ڵ رێكخراوێكی‌ چه‌كداری‌ بكه‌یت كه‌ هاوڵاتییه‌كانی‌ تۆ ده‌كاته‌ ئامانجی‌ قوربانی‌، ئه‌مه‌ هیچ كارێكی‌ ئاسان نییه‌. له‌سه‌ره‌تا ئاگربه‌ستێك مه‌رجه‌. دواتریش لایه‌نی‌ سێیه‌م چاودێری پڕۆسه‌كه‌ بكات تاكو ماڵئاوایی له‌چه‌كه‌كان بكرێت و بۆ هه‌تا هه‌تایی له‌ژێرخاك بنێژرێت.

جه‌نگاوه‌ر، تیرۆریست، پارله‌مانتار!
26 ی‌ ته‌موزی‌ 2011
له‌ بێلفاست-ی‌ پایته‌ختی‌ باكوری‌ ئێرله‌ندام، له‌ژوورێكی‌ پارله‌مانی‌ ئه‌و وڵاته‌م. له‌گه‌ڵ گێری‌ كێڵی‌ پارله‌مانتاری‌ پارتی‌ سین فه‌ین گفتوگۆ ده‌كه‌ین. ئه‌و ده‌ڵێت «من جه‌نگاوه‌رێك بووم». ئه‌و ئه‌ندامێكی‌ سوپای‌ كۆماری‌ ئێرله‌نده‌ بوه‌ كه‌ كورتكراوه‌كه‌ی‌ IRA یه‌. باسی‌ له‌شه‌ڕی‌ چه‌ند ساڵه‌ی‌ ده‌كات. ئه‌و پێش چه‌ند هه‌فته‌یه‌ك وه‌زیر بووه‌. ته‌مه‌نی‌ په‌نجا ساڵانه‌. ده‌شڵێت «له‌مڕۆدا هه‌مان ئامانجمان هه‌یه‌، به‌وه‌ی‌ ده‌مانه‌وێت له‌ به‌ڕیتانیا جیاببینه‌وه‌و له‌ ئێرله‌نده‌ سه‌ربه‌خۆبێت. له‌په‌یڕه‌و و پڕۆگرامی‌ پارته‌كه‌ماندا ئه‌مه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌مجاره‌ به‌شه‌ڕ و خه‌باتی‌ چه‌كداریی كۆشش بۆ ئه‌و ئامانجه‌مان ناكه‌ین، به‌ڵكو له‌ڕێگه‌ی‌ سیاسه‌ته‌وه‌ هه‌وڵی‌ بۆ ده‌ده‌ین. له‌كاتێكدا به‌پێی‌ ده‌ستور مافی‌ ئه‌وه‌مان هه‌یه‌ بڕیار له‌سه‌ر داهاتووی‌ خۆمان بده‌ین».
ئه‌و پارله‌مانتاره‌ به‌م شێوه‌یه‌ درێژه‌ی‌ به‌قسه‌كانی‌ دا: پێش 50 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر دایكم نه‌یده‌توانی‌ ناوی‌ براكه‌م به‌دڵی‌ خۆی‌ ناو بنێت، واته‌ به‌كارهێنانی‌ ناوی‌ ئیرله‌ندی‌ قه‌ده‌غه‌ بوو. ده‌بوایا ناوێكی‌ ئینگلیزی‌ له‌مناڵه‌كان بنرایه‌. جیاكارییه‌كی‌ زۆر هه‌بوو. سیاسه‌تی‌ داگیركاری‌ خۆسه‌پێنی‌ به‌ریتانیا ئه‌مه‌ بوو.

جه‌نگاوه‌رێكی‌ پێشوو، تیرۆریستێك!
له‌ گێری‌ كێڵی‌-م پرسی‌: كاتێ‌ له‌ناو بنای‌ پارله‌ماندا ده‌گه‌ڕام، نوسراوێكم بینی‌ ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌كردبوو كه‌ پارله‌مانتارێكتان له‌ 1983 له‌لایه‌ن تیرۆریستانه‌وه‌ كوژراوه‌، ئایا تیرۆریستان كێن؟ له‌وه‌ڵامدا وتی‌ «به‌ڵێ ئێمه‌ به‌جه‌نگاوه‌رانمان ده‌گوت تیرۆریست»، یاده‌وه‌رییه‌كی‌ به‌مشێوه‌یه‌ بۆ گێڕامه‌وه‌:
«كاتێ‌ وه‌ك ئه‌ندامێك له‌گه‌ڵ به‌ڕیتانییه‌كان له‌سه‌ر مێزی‌ رێككه‌وتن داده‌نیشتم، له‌به‌رامبه‌رمدا جۆنازه‌ن پاوڵ دانیشتبوو، كاتێ‌ ناوی‌  IRAی‌ به‌ تیرۆریست ده‌برد، منیش له‌وه‌ڵامدا ناوی‌ سوپای‌ به‌ڕیتانیام به‌ تیرۆریست ده‌برد».

خراپ مامه‌ڵه‌ كردن ئێمه‌ی‌ به‌ره‌و توندوتیژی‌ برد
گێری‌ كێڵی‌ باس له‌وه‌ده‌كات چۆن خه‌باتی‌ شه‌ڕی‌ ده‌ستپێكردووه‌: «له‌ باكوری‌ ئێرله‌نده‌ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ كاتۆلیكه‌كان، جیاوازییه‌كی‌ زۆر ده‌كرا له‌گه‌ڵمان. یه‌كسانی‌ و دادپه‌روه‌ری‌ نه‌بوو. زۆر به‌خراپی‌ مامه‌ڵه‌مان له‌گه‌ڵ ده‌كرا. له‌ناو خانه‌واده‌كه‌مدا كه‌س توندوتیژ نه‌بوه‌، به‌ڵام خراپی‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵمان و جیاكاری‌ وایكرد كه‌ گه‌نجه‌كانمان روو له‌ توندوتیژی‌ بكه‌ین. ئێمه‌ ده‌مانویست هه‌ردوو ئیرله‌نده‌ به‌یه‌كتری‌ گرێبده‌ینه‌وه‌». 
ئه‌و له‌ سه‌ره‌تای‌ ساڵانی‌ 1970 چۆته‌ ناو ریزه‌كانی‌  IRA ، ماوه‌ی‌ 15 ساڵ له‌زینداندا به‌ندكراوه‌و چه‌ندجارێك هه‌ڵهاتووه‌. له‌ جه‌نگاوه‌ره‌وه‌ بوه‌ به‌ سیاسه‌تكار، به‌شداریی‌ له‌ پڕۆسه‌ی‌ سیاسی‌ كردووه‌و به‌م شێوه‌یه‌ باسی‌ ده‌كات:
«ئه‌م پارله‌مانه‌ی‌ ئێستا من ئه‌ندامم له‌ناویدا، له‌كاتی‌ سه‌ربه‌خۆیی به‌ڕیتانیا دروستكراوه‌ له‌ 1932. ئاسان نه‌بوو تاكو بگه‌ینه‌ ئێره‌. ئێستا له‌گه‌ڵ دوژمنه‌ كۆنه‌كه‌مان پێكه‌وه‌ له‌م پارله‌مانه‌ گفتوگۆ ده‌كه‌ین. له‌ناو ئه‌م پارله‌مانه‌ كه‌سانێك هه‌ن كه‌ كاتێ‌ ده‌مبینن خۆی‌ گێل ده‌كات و نایه‌وێت چاوی‌ به‌چاوم بكه‌وێت. له‌ساڵانی‌ 1970 له‌ زیندان هه‌ڵهاتم و چومه‌ ریزه‌كانی‌ IRA وه‌، له‌زیندان مانگرتن له‌ نان خواردم راگه‌یاند. له‌ 1986 له‌ ئه‌مستردام دووباره‌ ده‌ستگیركرامه‌وه‌. كاتێ‌ ئازادكرام نه‌متوانی‌ دووباره‌ به‌نهێنی‌ بچمه‌وه‌ ریزه‌كانی‌ IRA وه‌، به‌ڵكو به‌شداریم له‌پڕۆسه‌ی‌ سیاسی‌ كرد له‌ناو سین فه‌ین-ی باڵی‌ سیاسی‌IRA».
بۆچی‌؟
«له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ دووباره‌ نه‌مویست بگه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ ناو هێزی‌ سه‌ربازی‌، تێڕوانینم گۆڕا به‌وه‌ی‌ ده‌توانی‌ شه‌ڕ نه‌كه‌یت و ئامانجی‌ خۆت له‌ڕێگه‌ی‌ سیاسه‌تكردنه‌وه‌ پێشكه‌ش بكه‌یت. ئه‌مه‌ گۆڕانكارییه‌ك له‌تێڕوانینم بوو. كاتێ‌ پڕۆسه‌یه‌ك قورسایی ده‌خاته‌سه‌ر سیاسه‌ت، ده‌بوایا رۆڵی‌ زیاترمان بگێڕابایا. بۆماوه‌ی‌ 20 ساڵ قه‌ده‌غه‌ بوو سیاسه‌ت بكه‌ین، دواتر سین فه‌ین هاته‌ئاراوه‌و هه‌لی‌ سیاسه‌تمان بۆ هه‌ڵڕه‌خسا».

نه‌ سه‌ركه‌وتن نه‌وه‌ك دۆڕاندن
گێری‌ كێڵی‌، له‌پاش ئه‌وه‌ی‌ وازی‌ له‌ خه‌باتی‌ چه‌كداری‌ هێنا به‌شداری‌ له‌ پڕۆسه‌ی‌ سیاسی‌ له‌و وڵاته‌ كرد، له‌كاتی‌ پڕۆسه‌ی‌ ئاشتی‌ رۆڵێكی‌ به‌رچاوی‌ گێڕاوه‌، ته‌نانه‌ت له‌ ئاشته‌واییه‌كه‌ی‌ ساڵی‌ 1998 یه‌ك له‌ ئه‌ندازیاری‌ پڕۆسه‌ی‌ ئاشتی‌ داده‌نرێت.
به‌م جۆره‌ باس له‌پڕۆسه‌ی‌ ئاشتی‌ ده‌كات:
«له‌ خاڵێكدا ئیتر له‌ مه‌سه‌له‌كه‌ تێده‌گه‌یت و ده‌گه‌یته‌ بڕیارێك، نه‌ سه‌ركه‌وتن مومكینه‌ نه‌وه‌ك دۆڕاندن، هه‌ردوولا درك به‌وه‌ ده‌كات. هه‌ر ئه‌وه‌ش بوو كه‌ ده‌رگای‌ بۆ گفتوگۆ كرده‌وه‌. له‌به‌ڕیتانیا به‌نهێنی‌ مێزی‌ گفتوگۆ پێكهێنرا. بۆچونمان وابوو كه‌ ده‌توانین واز له‌شه‌ڕ بهێنین و رێككه‌وتن بكه‌ین، ئه‌و رێككه‌وتنه‌ به‌ هه‌ینی‌ پیرۆز ناوده‌برێت و من رۆڵێكی‌ باشم تیا گێڕاوه‌. كاتێ‌ له‌گه‌ڵ به‌ریتانییه‌كان له‌سه‌ر مێزی‌ گفتوگۆ دانیشتین، له‌سه‌ره‌تادا نییه‌تی‌ ئه‌وان ئه‌وه‌بوو ته‌سفیه‌ی‌ ئێمه‌ بكه‌ن و به‌سه‌ر خواسته‌كانیاندا سه‌ربكه‌ون و نییه‌تیان له‌چاره‌سه‌ركردنی‌ پرسه‌كه‌ نه‌بوو. خۆیان به‌ به‌هێز ده‌رده‌خست و ئێمه‌یان به‌كه‌م ده‌بینی‌ و پێیان وابوو له‌سه‌ر مێزی‌ گفتوگۆ هیچ داوایه‌كی‌ ئێمه‌ په‌سه‌ند ناكه‌ن، به‌ڵام كاتێ‌ له‌سه‌رمێزی‌ گفتوگۆ گه‌یشتینه‌ قۆناغی‌ رێككه‌وتن شته‌كه‌ گۆڕا. ئه‌وانیش دركیان به‌وه‌كرد كه‌ ناتوانن ته‌نها به‌ویستی‌ خۆیان رێككه‌وتن بكه‌ن، له‌م نێوه‌نده‌دا پڕۆسه‌ی‌ ئاشتی‌ جدیتر بوو، لایه‌نی‌ به‌رامبه‌ر له‌ئازار و مه‌ینه‌تییه‌كانی‌ ئێمه‌ تێگه‌یشت. پێموابێت له‌سه‌ر مێزی‌ گفتوگۆ پێش مه‌رجی‌ كارێكی‌ باش نییه‌ و پڕۆسه‌كه‌ زه‌حمه‌تر ده‌كات.  IRA له‌دژی‌ ئه‌وه‌بوو كه‌له‌سه‌ر مێزی‌ گفتوگۆ سه‌ره‌تا باسی‌ چه‌كدانان بكرێت، به‌ڵام ئێمه‌ وه‌ك باڵێكی‌ سیاسی‌ ئه‌وان، به‌ به‌ڕیتانیامان وت فه‌رموون با گفتوگۆ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بكه‌ین».
پرسیار: ئه‌گه‌ر بێت و به‌ڕیتانیا ئێوه‌ی‌ وه‌ك لایه‌نی‌ موخه‌ته‌ب وه‌رنه‌گرتبایه‌، ئه‌وا ده‌یتوانی‌ پرسی‌ باكوری‌ ئێرله‌نده‌ چاره‌سه‌ر بكات؟
وه‌ڵامی‌ گێری‌ كێڵی‌ به‌م جۆره‌ بوو: «پێشتر به‌ڕیتانیا ئه‌و هه‌وڵه‌ی‌ دابوو، ده‌یوسیت به‌بێ‌ به‌شداری‌ ئێمه‌ چاره‌سه‌ری‌ پرسی‌ باكوری‌ ئێرله‌نده‌ بكات، به‌ڵام له‌وه‌ سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو، ئه‌وه‌بو به‌ به‌شداری‌ ئێمه‌ له‌قۆناغی‌ گفتوگۆ وایكرد له‌ 2005 شه‌ڕ له‌نێوان لایه‌نه‌كاندا بوه‌ستێت و IRAیش كۆتایی به‌خه‌باتی‌ چه‌كداری‌ بهێنێت».
ئاشتی‌ له‌گه‌ڵ دۆست ناكرێت، به‌ڵكو له‌گه‌ڵ دوژمندا ده‌كرێت!
له‌ماوه‌ی‌ 30 ساڵی‌ پرسی‌ باكوری‌ ئێرله‌نده‌، 3700 كه‌س گیانیان له‌ده‌ستداوه‌. هه‌ر هه‌فته‌یه‌ك دوو كه‌س بۆته‌ قوربانی‌. یه‌ك له‌ سێی‌ جه‌نگاوه‌ره‌كانی‌ پێشوو، ئێستا له‌پارله‌مان سیاسه‌ت ده‌كه‌ن و پارله‌مانتارن. ئه‌وان له‌ئامانجی‌ خۆیان پاشگه‌زنه‌بونه‌ته‌وه‌، ته‌نها خه‌باتی‌ خۆیان له‌ڕێگه‌ی‌ سیاسه‌ته‌وه‌ ده‌كه‌ن.
له‌ پارله‌مانی‌ باكوری‌ ئێرله‌نده‌، گوێم له‌ دوو رسته‌ بوو، یه‌كیان « له‌ڕابردوودا به‌ ئێمه‌ ده‌وترا تیرۆریست، به‌ڵام ئێستا به‌جه‌نگاوه‌ری‌ ئازادی‌ ناوده‌برێین». دوه‌میان «ئه‌گه‌ر بێت و باسی‌ ئاشتی‌ بكه‌یت، ده‌شێ‌ له‌ دڵه‌وه‌ له‌ دوژمنه‌كه‌ت خۆش نه‌بوبیت، به‌ڵام له‌ عه‌قڵدا له‌و خۆش بویت». باشه‌ كه‌ی‌ كاتژمێری‌ ئاشتی‌ لێده‌دات؟ ئه‌وكاته‌ی‌ كه‌ هه‌ردوولا پێیوایه‌ كه‌ به‌شه‌ڕ ناتوانن كۆتایی به‌یه‌ك بهێنن».
ئه‌وه‌تا باكوری‌ ئێرله‌نده‌ به‌و جۆره‌ كۆتایی به‌شه‌ڕی‌ چه‌ند ساڵه‌ هێناوه‌. باشه‌ بۆچی‌ له‌ توركیا ئاشتی‌ ده‌سته‌به‌رنابێت؟ ئه‌وه‌ی‌ ئاشتی‌ له‌باكوری‌ ئێرله‌نده‌ ده‌سته‌به‌ركرد، سه‌رۆكی‌ پێشووی‌ پارتی‌ كرێكاران و سه‌رۆكوه‌زیرانی‌ پێشووی‌ به‌ڕیتانیا تۆنی‌ بله‌یر بوو. له‌یاده‌وه‌رییه‌كانیدا باس له‌تێڕوانینی‌ بۆ ئه‌و ئاشته‌واییه‌ ده‌كات كه‌ چه‌ند خواست و ئاماده‌گی‌ بۆ هه‌بووه‌.
له‌كاتی‌ گفتوگۆكردنم له‌گه‌ڵ دیپلۆماتكارێك له‌ له‌نده‌ن ده‌رباره‌ی‌ ئاشتی‌ به‌م جۆره‌ دوا: لایه‌نه‌كان تاچه‌ند له‌ چاره‌سه‌رییه‌وه‌ نزیكن یاخود دورن؟ ئایا مه‌رجه‌كانیان بۆ ئاشته‌وایی گونجاوه‌؟ یاخود نا؟ تاچه‌ند نییه‌ت پاكییه‌ك له‌لایه‌ن لایه‌نه‌كانه‌وه‌ بۆ ئاشتی‌ هه‌یه‌؟ ئه‌و دیپلۆماتكاره‌ ده‌شڵێت «ئاشتی‌ راسته‌قینه‌ یه‌كلایه‌نه‌ ناكرێت، ئاشتییه‌كی‌ راسته‌قینه‌ به‌لایه‌نێك ده‌سته‌به‌ر ناكرێت، پێویسته‌ هه‌ردوولا سود له‌و ئاشتییه‌ وه‌ربگرن و درك به‌و راستییه‌ بكه‌ن. هاوكات ئاشتی‌ سه‌بر و خۆراگری‌ پێویسته‌».
ده‌شڵێت «به‌ڕیتانیا نه‌یده‌توانی‌ به‌ڕێگه‌ی‌ سه‌ربازییه‌وه‌ IRA له‌ناوببات، له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ ئه‌وان پشتیوانیان له‌ گه‌له‌وه‌ وه‌رده‌گرت. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر بێت و ئاشتی‌ بخوازیت، ده‌بێت دور بكه‌ویته‌وه‌ له‌وه‌ی‌ لایه‌نی‌ به‌رامبه‌ر به‌ دوژمن و وه‌ك شه‌یتانێك ناوی‌ بهێنیت و سوكایه‌تی‌ پێنه‌كه‌یت. ئه‌گه‌ر وانه‌كه‌یت ئه‌وا ناتوانی‌ رایگشتی‌ بۆ ئاشتی‌ و بۆ چاره‌سه‌ر ئاماده‌ بكه‌یت و ئه‌مه‌ش پڕۆسه‌كه‌ زه‌حمه‌ت تر ده‌كات».
ئه‌م وته‌یه‌ی‌ دیپلۆماتكاره‌، وته‌كه‌ی‌ ئه‌ردۆغانی‌ به‌بیرهێنامه‌وه‌ كه‌ له‌مه‌یدانه‌كانی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ 12ی‌ حوزه‌یران 2011 ده‌یگوت «له‌ 1999 ئه‌گه‌ر من سه‌رۆكوه‌زیران بومایه‌، ئه‌وا ئۆجه‌لانم له‌سێداره‌ ده‌دا!».
بۆ ئاشتی‌ پێویسته‌ رێگاكانی‌ شه‌ڕ به‌رته‌سك بكرێته‌وه‌و ده‌رگاكانی‌ گفتوگۆ واڵا بكرێت. ئیراده‌یه‌كی‌ سیاسی‌ به‌هێزی‌ پێویسته‌ و ئاشتی‌ جه‌ساره‌تێكی‌ بێ‌ سنوری‌ ده‌وێت.
هاوكات ده‌بێت ئه‌وه‌شبزانرێت كه‌ ئاشتی‌ پڕۆسه‌یه‌كی‌ درێژخایه‌نه‌ وه‌ك نمونه‌ی‌ IRA  له‌باكوری‌ ئێرله‌نده‌ كه‌ نۆ ساڵی‌ خایاندووه‌، به‌ڵام ئێمه‌ له‌ توركیا نه‌مانتوانی‌ له‌و پڕۆسانه‌دا سه‌ربكه‌وین. بۆ نمونه‌ پڕۆسه‌كه‌ی‌ ساڵی‌ 2009 له‌ماوه‌یه‌كی‌ كورتدا كۆتایی پێهات. وته‌یه‌كی‌ به‌ناوبانگ هه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێت «وه‌ك تورك ده‌ستپێبكه‌و وه‌ك ئینگلیز ته‌واوی‌ بكه‌». ئێمه‌ تا ئێستا له‌توركیا نه‌مانتوانیوه‌ كاره‌كه‌ ته‌واو بكه‌ین.

به‌ڕێوه‌به‌رێتی‌ خۆسه‌ری‌ چۆن ده‌سته‌به‌رده‌بێت؟
سكۆتله‌ند وه‌ك به‌شێك له‌ به‌ڕیتانیا و له‌پاش 300 ساڵ، له‌سه‌ره‌تای‌ ساڵی‌ 2000 وه‌ پارله‌مانی‌ خۆی‌ دروستكردووه‌. ئه‌م پڕۆسه‌ی‌ به‌ڕێوه‌به‌رێتی‌ خۆسه‌رییه‌. له‌كاتی‌ فه‌رمانڕه‌وایی پارتی‌ كرێكاران هاتۆته‌كایه‌وه‌. له‌ساڵی‌ 1969 حكومه‌ته‌كه‌ی‌ هارۆڵد ویڵسن كۆمیسیۆنێكی‌ راسپاردوه‌و ئه‌وانیش راپۆرته‌كه‌یان به‌م شێوه‌یه‌ نوسیوه‌:
له‌ سكۆتله‌ند جیاكاری‌ و نه‌ته‌وه‌په‌رستی‌ تادێت به‌هێزتر ده‌بێت. ده‌شێ‌ به‌ڕێوه‌به‌رێتی‌ خۆسه‌ری‌ پێبدرێت و هه‌ندێ‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ناوه‌ندیان پێبدرێت.
له‌كاتی‌ هاتنه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی‌ پارتی‌ كرێكاران، به‌تایبه‌ت كاتێ‌ تۆنی‌ بله‌یر سه‌رۆكوه‌زیران بووه‌. له‌ساڵی‌ 1997 به‌دواوه‌، ئاماده‌كاری‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ هه‌ندێ‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ مه‌ركه‌زی‌ به‌ سكۆتله‌ند بدرێت. له‌مڕۆدا سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌، به‌رگری‌، باج و ئاسایشی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ په‌یوه‌سته‌ به‌حكومه‌تی‌ ناوه‌نده‌وه‌. له‌نده‌ن بودجه‌ی‌ گشتی‌ وڵات په‌سه‌ند ده‌كات و بۆ پارله‌مانی‌ سكۆتله‌ندی‌ ده‌نێرێت. ئه‌ویش به‌پێی‌ پێویستی‌ خۆی‌ پاره‌كه‌ له‌بواره‌ جیاجیاكاندا خه‌رج ده‌كات، به‌ڵام دوابڕیار له‌لایه‌ن ناوه‌نده‌وه‌ واته‌ له‌نده‌نه‌وه‌ ده‌درێت.
دادگا، په‌روه‌رده‌ و خوێندن، ته‌ندروستی‌، ئه‌مانه‌ هه‌مووی‌ له‌لایه‌ن سكۆتله‌نده‌وه‌ به‌ڕێوه‌ی‌ ده‌بات. ته‌نانه‌ت تیپی‌ دوو گۆڵی‌ میللی‌ تایبه‌ت به‌خۆشیان هه‌یه‌.
باكوری‌ ئیرله‌نده‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ به‌ڕیتانیاوه‌و به‌شێوه‌یه‌كی‌ خۆسه‌ری‌ به‌ڕێوه‌ده‌برێت. هه‌روه‌ك سكۆتله‌ند، به‌ڵام كه‌مێك جیاوازیان هه‌یه‌. سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌، به‌رگری‌، بودجه‌، باج و داهات، له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ له‌نده‌ندایه‌. سیسته‌می‌ داد به‌پێی‌ یاساكانی‌ به‌ڕیتانیا به‌ڕێوه‌ده‌چێت. كه‌رتی‌ ته‌ندروستی‌، په‌روه‌رده‌، پۆلیس له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ باكوری‌ ئیرله‌ندایه‌.
ده‌رباره‌ی‌ مه‌سه‌له‌ی‌ خوێندن و زمانی‌ په‌روه‌رده‌. دوو سیسته‌می‌ جیاواز له‌ باكوری‌ ئێرله‌نده‌ هه‌یه‌. یه‌كه‌میان سیسته‌می‌ به‌ڕیتانییه‌ كه‌ زۆرینه‌ی‌ تیابه‌شدارن. ئه‌وه‌یتریان به‌ئینگلیزی‌ و ئێرله‌ندییه‌. له‌ پارله‌مانی‌ ئێرله‌نده‌ به‌ئینگلیزی‌ قسه‌ ده‌كه‌ن. هاوكات هه‌ر پارله‌مانتارێكیش ئازاده‌ له‌وه‌ی‌ بیه‌وێت به‌ زمانی‌ ئێرله‌ندی‌ بدوێت. له‌ سكۆتله‌ند و باكوری‌ ئێرله‌نده‌ مۆدێل و میكانیزمی‌ جودا هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌و سیسته‌مه‌ی‌ باكوری‌ ئێرله‌نده‌ به‌رده‌وام له‌گۆڕانكاریدایه‌ و پڕۆسه‌ی‌ رێككه‌وتن له‌نێوان لایه‌نه‌كان درێژه‌ی‌ هه‌یه‌.
ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی‌ كه‌جه‌كه‌، ئایا ئه‌ردۆغان پڕۆژه‌ی‌ ئاشتی‌ هه‌یه‌ یاخود نا؟
هیچ لۆژیكی‌ نییه‌، تۆ بێیت سێ‌ هه‌زار سیاستكاری‌ شاره‌كان كه‌ به‌ده‌نگ هاتون بیانخه‌یته‌ زینداوه‌و دواتر بڵێیت باشه‌ ئه‌وانه‌ی‌ شاخ بۆ نایه‌نه‌ خواره‌وه‌!
توركیا له‌پاش رووداوه‌كه‌ی‌ خابور له‌ كۆتایی ساڵی‌ 2009، به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتگیر ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی‌ كه‌جه‌كه‌ی‌ ده‌ستپێكرد. ئه‌مه‌ له‌و كاته‌دا بوو كه‌ باس له‌گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ گه‌ریلاكان له‌شاخ ده‌كرا و داڕمانی‌ چه‌ك له‌پرسی‌ كورد بابه‌تی‌ رۆژه‌ڤ و باس له‌درێژه‌پێدانی‌ خه‌باتی‌ سیاسی‌ بۆ كورد ده‌كرا! سه‌یره‌. كه‌چی‌ ئه‌وانه‌ی‌ له‌شاره‌كاندا سیاسه‌تیان ده‌كرد جارێكیتر خۆیان له‌ناو زیندانه‌كاندا بینیه‌وه‌. پتر له‌ دوو هه‌زار ئه‌ندام و سه‌رۆك شاره‌وانییه‌كانی‌ به‌ده‌په‌ كه‌ به‌ده‌نگی‌ گه‌ل هه‌ڵبژێردرابوون، زیندانی‌ كران. وه‌ك سیمبولێكی‌ ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی‌ كه‌جه‌كه‌ له‌ 26ی‌ تشرینی‌ دووه‌می‌ 2009، له‌ رۆژنامه‌كان وێنه‌ی‌ ئه‌و سیاسه‌تكارانه‌ بڵاوكرایه‌وه‌ كه‌ له‌به‌رده‌م دادگا به‌ كه‌له‌پچه‌ كراوی‌ ریز كرابوون. ئه‌و وێنانه‌ شه‌رمه‌زاری‌ بوو بۆ توركیا. ئه‌و رۆژه‌ وتاره‌كه‌م له‌ رۆژنامه‌ی‌ میللیه‌ت به‌م جۆره‌ نوسی:
ئه‌گه‌ر ئامانج له‌كرانه‌وه‌ی‌ دیموكراتی‌، كۆتاییهێنان بێت به‌ توندوتیژی‌، یان ئامانجێك بێت بۆئه‌وه‌ی‌ گه‌ریلاكان له‌شاخ بێنه‌خوارێ‌، ئه‌گه‌ر بێت و به‌ڕاستی‌ بته‌وێت ئاشتی‌ ده‌سته‌به‌ر بكه‌یت و ده‌رفه‌ت به‌وه‌ بده‌یت كورده‌كان سیاست بكه‌ن نه‌وه‌ك چه‌ك هه‌ڵبگرن، ئه‌وا رێگای‌ ئاشتی‌ ئاوا ناگرێته‌به‌ر! به‌و جۆره‌ رێگری‌ له‌ شه‌ڕ ناكرێت. تۆ بێیت ئه‌وانه‌ی‌ له‌ناو شاره‌كاندا سیاسه‌ت ده‌كه‌ن بیانكه‌یته‌ ناو زیندانه‌وه‌، ئه‌وا رێگه‌خۆش ده‌كه‌یت كورده‌كان زیاتر بچنه‌ شاخ، به‌م سیاسه‌ته‌وه‌ ناتوانیت رێگری‌ له‌په‌یوه‌ندی‌ نێوان ئۆجه‌لان و په‌كه‌كه‌ و كورد و بزوتنه‌وه‌ی‌ سیاسی‌ بگریت. شه‌رمه‌زارییه‌ كاتێ‌ سیاسه‌تكارانی‌ كورد له‌ رۆژنامه‌كاندا وێنه‌كانیان به‌ كه‌له‌پچه‌كراوی‌ بڵاوكرایه‌وه‌. بێ‌ به‌ختییه‌ بۆ ئاشتی‌.
كاتێ‌ ئۆپه‌راسیۆنی‌ كه‌جه‌كه‌ بۆ سه‌ر بزوتنه‌وه‌ی‌ سیاسی‌ كورد ده‌كرا، پرسیارێك هاته‌ رۆژه‌ڤه‌وه‌، كاتێ‌ سیاسه‌تكارانی‌ كورد له‌لایه‌ن پۆلیسه‌وه‌ ده‌ستگیركران و كه‌له‌پچه‌ كران، وێنه‌كانیان له‌ رۆژنامه‌كان بڵاوكرایه‌وه‌، ده‌وترا ئایا ئه‌وه‌ به‌رپه‌چدانه‌وه‌ی‌ ئه‌ردۆغان بووه‌؟ ئایا ئه‌مه‌ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌یه‌ك بوو به‌رامبه‌ر ئه‌و گه‌ریلایانه‌ی‌ له‌ خابوره‌وه‌ به‌ نیشانه‌ی‌ سه‌ركه‌وتنه‌وه‌ هاتنه‌ ناو خاكی‌ توركیاوه‌؟ یاخود ده‌وڵه‌ت توڕه‌یی خۆی‌ نیشانداو وتویه‌تی‌ هه‌ركه‌س و سنوری‌ خۆی‌ بزانێت و ئه‌ردۆغانیش به‌م هه‌ڵوێسته‌ی‌ ده‌وڵه‌ت رازی‌ بووه‌؟
له‌ ئه‌نقه‌ره‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌سه‌ر پرسی‌ كورد و په‌كه‌كه‌ی‌ خوێندبێته‌وه‌، ئه‌وا له‌ڕێگه‌ی‌ كتێب و نوسراوه‌ فه‌رمییه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ته‌وه‌ بووه‌. به‌ئایدۆلۆژیایه‌كی‌ فه‌رمی‌ ده‌وڵه‌ته‌وه‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ بۆ مه‌سه‌له‌كه‌ هه‌بووه‌. فه‌رمانبه‌ری‌ ده‌وڵه‌ت، سه‌رباز، دیپلۆمات و سیاسه‌تكار، ئه‌كادیمی و رۆژنامه‌نوس، به‌و جۆره‌ ویستویانه‌ له‌پرسه‌كه‌ تێبگه‌ن، بۆیه‌ خاوه‌ن تێڕوانینێكی‌ واقیعی‌ نین.
دونیای‌ خۆیان گه‌وره‌ كردووه‌و پرسێكی‌ قوڵ و پڕ گێژاوی‌ وه‌ك پرسی‌ كوردیان، له‌ڕێگه‌ی‌ كاغه‌ز و نوسراوه‌ فه‌رمییه‌كانه‌وه‌ ویستویانه‌ تێگه‌شتنێكی‌ بۆ بكه‌ن. هیچ هه‌وڵیان بۆ تێگه‌یشتی‌ پرسه‌كه‌ نه‌داوه‌ له‌ڕێگه‌ی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ كورد و تێكه‌ڵ بوینانه‌وه‌ . بۆ نمونه‌ ئایا تاچه‌ند ده‌رباره‌ی‌ ئه‌شكه‌نجه‌دانی‌ كورده‌كان ده‌زانن له‌ زیندانی‌ ئامه‌د له‌كاتی‌ كوده‌تاكه‌ی‌ 12ی‌ ئه‌یلولی‌ 1980 كراوه‌. ئه‌و ئه‌شكه‌نجه‌ نامرۆڤایه‌تییه‌ له‌وێ‌ به‌رامبه‌ر به‌ كورده‌كان كراوه‌ تاچه‌ند هه‌ست به‌و ئازار و شه‌رمه‌زارییه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت ده‌كه‌ن؟
ئه‌وه‌ی‌ ده‌یانه‌وێت پرسی‌ كورد له‌ڕێگه‌ی‌ كتێبه‌كانه‌وه‌ بزانن، یاخود به‌ دروشم و نوسراوه‌ فه‌رمییه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ته‌وه‌ به‌راپۆرت و و قسه‌ سواوه‌كانه‌وه‌ ده‌زانن. ئایا له‌نزیكه‌وه‌ ئاگاداری‌ ئازاره‌كانی‌ كوردن؟ ئایا ناكرێ ده‌وڵه‌ت روبه‌ڕووی‌ مێژووی‌ خۆی‌ ببێته‌وه‌مێشكیان به‌دروشمه‌ سواوه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ته‌وه‌ خه‌ریك كردووه‌. هه‌میشه‌ له‌خه‌تی‌ سوری‌ ده‌وڵه‌ت لایان نه‌داوه‌.

باوكم له‌زیندان له‌ژێر ئه‌شكه‌نجه‌كه‌ گیانی‌ له‌ده‌ستدا
سه‌ردیل بیوك قایا، كچی‌ نه‌جمه‌دین بیوك قایا، باوكی‌ له‌ كانونی‌ یه‌كه‌می‌ 1984 له‌زیندان كوژرا. ئه‌و له‌و كاته‌دا زۆر مناڵ بووه‌. به‌مشێوه‌یه‌ چیرۆكی‌ خۆی‌ ده‌گێڕێته‌وه‌:
«كاتێ‌ مناڵ بووم له‌گه‌ڵ دایكم سه‌ردانی‌ زیندانمان كرد بۆ ئه‌وه‌ی‌ باوكم ببینین، كاتێ‌ چوینه‌ زیندانه‌وه‌، پێیان وتین روو له‌ دیواره‌كه‌ بكه‌ن. دایكم به‌ منی‌ وت كچم سه‌ریی‌ دواوه‌ بكه‌ بزانه‌ چی‌ ده‌گوزه‌رێت، ته‌مه‌نم زۆر مناڵ بوو ئه‌وكات دركیان پێنه‌كردم كه‌ ئاوڕم بۆ دواوه‌ دایه‌وه‌. بینیم كه‌ سه‌یاره‌یه‌كی‌ سه‌ربازی‌ 50 كه‌سیان هێنا بۆ زیندان كه‌ ده‌ست و قاچیان به‌سترا بوو. باوكم 41 ساڵ بوو، رۆژێك له‌زیندان به‌ دایكمی‌ وت كه‌ هه‌لومه‌رجی‌ زیندان زۆر خراپه‌. له‌لایه‌ن دوو ئه‌فسه‌ره‌وه‌ كه‌ ناویان عه‌بدوڵا قاره‌مان و عه‌لی‌ عوسمان بوو ئه‌شكه‌نجه‌ دراو گیانی‌ له‌ده‌ستدا. دواتر راپۆرتی‌ پزیشكی‌ بۆ نوسرا گوایا باوكم نه‌خۆش بووه‌! تائێستا ده‌وڵه‌ت داوای‌ لێبوردنی‌ له‌ ئێمه‌ نه‌كردووه‌».

په‌نجه‌كانی‌ له‌ده‌ستدابوو
سه‌رتاپ موتڵو دۆغان، خوشكی‌ مه‌زڵوم دۆغان. مه‌زڵوم دۆغان له‌21ی‌ مارتی‌ 1982 له‌زیندان خۆی‌ خنكاند.
مه‌زڵوم په‌نجه‌كانی‌ له‌ده‌ستدابوو، قرتابوون، نه‌مانزانی‌ مشك خواردویه‌تی‌ یاخود به‌كاره‌با په‌ڕیبون. تا ئێستا ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رنه‌كه‌وتووه‌.

ئێمه‌ ژنانی‌ عه‌تا توركین!
«مه‌هدیه‌ ئۆزبای‌، باس له‌ قاوشی‌ ژنان ده‌كات له‌ زیندانی‌ ئامه‌د. له‌قاوشی‌ ژنان مناڵیش هه‌بووه‌. هه‌لین كچی‌ حوسنییه‌ ته‌مه‌نی‌ زۆر مناڵ بوو له‌گه‌ڵ دایكی‌ بوو. ره‌جه‌ب مناڵێكی‌ ته‌مه‌نی‌ دوو ساڵ و نیو بووه‌. رۆژێك هه‌موو ژنه‌كانیان ریز كردوو به‌تێڵا كه‌وتنه‌ گیانی‌ هه‌موویان، ره‌جه‌ب په‌لاماری‌ قاچی‌ سه‌ربازه‌كانیدا بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌ دایكی‌ نه‌ده‌ن.
شه‌وێكیان له‌ هاواری‌ ره‌جه‌ب به‌خه‌به‌ر بوینه‌وه‌، مشكه‌كان گازیان لێگرتبوو. ژنی‌ ته‌مه‌ن 70 ساڵ له‌نێومان هه‌بوو. زمانی‌ توركیان نه‌ده‌زانی‌. رۆژانه‌ ئه‌و ژنه‌ پیرانه‌یان ریز ده‌كرد و به‌زۆر پێیان ده‌وتن بڵێن ئێمه‌ ژنانی‌ عه‌تا توركین!.


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7396
22/10/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ گه‌وره‌ترین پاڵه‌وانی بازی به‌رز وازهێنانی راگه‌یاند 22/10/2017
‌ ئه‌ندام په‌رله‌مانێكی به‌ریتانیا به‌هۆی كاری ناوبژیوانی هه‌را ده‌نێته‌وه‌ 22/10/2017
زانست
‌ هه‌سارۆكه‌یه‌ك سڵاوی له‌ زه‌وی كرد و رۆیشت 19/10/2017
‌ چه‌ند خۆراكێكی گرنگ بۆ وه‌رزی پایز 19/10/2017
‌ كاریگه‌ری‌ ته‌له‌فزیۆن له‌ دروستكردنی‌ ترس لای‌ بینه‌ر 19/10/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP