جیاوازییه‌كانی نێوان كورته‌چیرۆك و رۆمان چین؟
جیاوازییه‌كانی نێوان كورته‌چیرۆك و رۆمان چین؟ ‌ 13/7/2017
دكتر حسین پاینده‌

ئاماژه‌: به‌داخه‌وه‌ زۆربه‌ی چیرۆكنووسان و رۆماننووسانی ئێمه‌ جیاوازیی له‌ نێوان چیرۆك و رۆماندا ناكه‌ن و زۆرجار ئه‌و پێناسه‌ سواوه‌ دووباره‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ رۆمان چیرۆكێكی درێژه‌، یان كورته‌چیرۆك به‌شێكه‌ له‌ رۆمان. یان هه‌ندێك ده‌ڵێن فڵان چیرۆكم ده‌بوو به‌ رۆمان بینووسم! وادیاره‌ ئه‌م كێشه‌یه‌ لای چیرۆكنووسان و رۆماننووسانی ئێرانیش هه‌یه‌، بۆیه‌ د. حسین پاینده‌ ئه‌م بابه‌ته‌ی نووسیوه‌ و وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ی سه‌ره‌وه‌ی داوه‌ته‌وه‌، به‌نده‌ش ده‌مێكه‌ ئه‌م بابه‌ته‌م ته‌رجه‌مه‌ كردووه‌، لێره‌دا بڵاوكردنه‌وه‌ی به‌ پێویست ده‌زانم.

له‌ فارسییه‌وه‌/ محه‌مه‌د كه‌ریم
(1)

رۆمان فۆرمێكی درێژكراوه‌ی كورته‌چیرۆك نییه‌: ئه‌مه‌ قسه‌یه‌كی به‌ناوبانگی كاسرین مانیسفێڵدی چیرۆكنووسی به‌ناوبانگی كه‌نه‌دییه‌ كه‌ چه‌ندین جار هه‌وڵیداوه‌ رۆمان بنووسێت، به‌ڵام له‌ هیچ كام له‌ هه‌وڵه‌كانیدا سه‌ركه‌وتنی به‌ ده‌ستنه‌هێناوە. هه‌روه‌ها له‌ زۆر له‌و كتێبانه‌دا كه‌ ده‌رباره‌ی چیرۆك و رۆمانن له‌ زمانی ولیام فۆكنه‌ری رۆماننووسی به‌ناوبانگی ئه‌مریكاییه‌وه‌ وتراوه‌، كه‌ نووسینی كورته‌ چیرۆك، له‌ نووسینی رۆمان تاقه‌تپڕوكێنتره‌. له‌ یه‌كه‌م سه‌رنجدا- به‌ تایبه‌تی له‌ روانگه‌ی زۆر له‌ چیرۆكنووسانی ئێمه‌وه‌ (مه‌به‌ستی چیرۆكنووسانی ئێرانه‌)- ره‌نگه‌ ئه‌م دوو قسه‌یه‌ زۆر مایه‌ی سه‌رسامی بن. وه‌كو لۆجیك ده‌توانین بپرسین چۆن كه‌سێكی وه‌كو ولیام فۆكنه‌ر كه‌ چه‌ند رۆمانێكی كاریگه‌رو نه‌مری وه‌كو (تووڕه‌یی و هات وهاوار، ئه‌بشالۆم ئه‌بشالۆم و په‌ناگه‌)ی نووسیوه‌، ئه‌م رۆمانانه‌ی كه‌ هه‌ركامیان له‌ سێسه‌د لاپه‌ڕه‌ زیاترن، نووسینی كورته‌چیرۆكی به‌كارێكی (تاقه‌تپڕوكێن) له‌ قه‌ڵه‌مداوه‌؟ كه‌ كورته‌چیرۆك به‌ شێوه‌یه‌كی ئاسایی (ده‌) لاپه‌ڕه‌یه‌ و ئه‌وپه‌ڕی بیست یان سی لاپه‌ڕه‌یه‌. هه‌روه‌ها به‌پێی هه‌مان لۆجیك، ده‌توانین بپرسین چیرۆكنووسێكی دیاری وه‌كو كاسرین مانسفێڵد كه‌ به‌شدارییه‌كی كاریگه‌ریی كردووه‌ له‌ فۆرمه‌ڵه‌بوونی ره‌وتی كورته‌چیرۆكی مۆدێرندا و شێوه‌ی چیرۆكنووسینی به‌ درێژه‌ی شێواز و سیاقی چیخۆف ده‌زانن له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مدا، چۆن نه‌یتوانیوه‌ رۆمانێك بنووسێت؟ به‌ڵام ئه‌گه‌ر كه‌مێك له‌م دوو پرسیاره‌ به‌ رووكه‌ش لۆجیكییه‌ وردبینه‌وه‌، ده‌رك به‌وه‌ ده‌كه‌ین كه‌ ئاراسته‌كردنی ئه‌م دوو پرسیاره‌ به‌ ته‌واوی له‌ تێڕوانینێكی كه‌موكورته‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ جیاوازی نێوان كورته‌چیرۆك و رۆمان سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌. به‌ واتایه‌كی دیكه‌، ئه‌و كه‌سانه‌ی پێیان سه‌یره‌ كه‌ چۆن رۆماننووسێك نووسینی كورته‌چیرۆك به‌ كارێكی زۆر قورس له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دات و چۆن نووسه‌ری كورته‌چیرۆك وه‌كو پێویست ناتوانێت رۆمانیش بنووسێت، له‌ راستیدا پێیانوایه‌ كورته‌چیرۆك فۆرمێكی كورتكراوه‌ی رۆمانه‌، یان رۆمان فۆرمێكی درێژكراوه‌ی كورته‌چیرۆكه‌. ده‌توانین چه‌ند ئاماژه‌یه‌ك وه‌ك گه‌واهی سه‌باره‌ت به‌م بۆچوونه‌ ناڕاسته‌ له‌ چاوپێكه‌وتنی ئه‌و چیرۆكنووسانه‌دا به‌دی بكه‌ین كه‌ كورته‌چیرۆكه‌كانی سه‌ره‌تای كاری خۆیان به‌ (ته‌خته‌ی په‌ڕینه‌وه‌) یان (پرد) یان (خاڵی سه‌ره‌تا) له‌ قه‌ڵه‌مده‌ده‌ن بۆ رۆماننووسین و ئه‌وه‌ ده‌رده‌بڕن كه‌ نووسینی كورته‌چیرۆك بۆ ئه‌وان حوكمی (خۆئاماده‌كردن) یان مه‌شقی هه‌بووه‌ (بۆ كاری گه‌وره‌تر) واته‌ (رۆماننووسین).
دوو ژانری جیاواز
له‌م نووسینه‌دا به‌ڵگه‌ی ئه‌وه‌ ده‌هێنینه‌وه‌ كه‌ كورته‌چیرۆك و رۆمان دوو ژانری جیاوازن و له‌ دوو ترادسیۆنی جیاوازی ئه‌ده‌بییه‌وه‌ سه‌ریان هه‌ڵداوه‌ و جیاوازی نێوانیان زیاتر له‌وه‌ی له‌ رووی چه‌ندایه‌تییه‌وه‌ بێت، له‌ راستیدا به‌ ته‌واوی له‌ رووی چۆنایه‌تییه‌وه‌یه‌. له‌م رووه‌وه‌، ئه‌و ئاڕاسته‌یه‌ی به‌ پشتبه‌ستن به‌ كورتیی كورته‌چیرۆك و درێژیی رۆمان، كورته‌چیرۆك به‌ قاڵبێكی (نزمتر) و رۆمان به‌ شێوه‌یه‌كی (به‌رزتر) ده‌زانێت له‌ چیرۆكنووسیندا، له‌سه‌ر بنه‌مایه‌كی تیۆریی هه‌ڵه‌و گومڕاكه‌ر بنیاتنراوه‌. ئه‌و بنه‌ما و ئاراستانه‌یش كه‌ له‌ مه‌وه‌ سه‌رچاوه‌یان گرتووه‌ هه‌ڵه‌و ناڕاستن، چونكه‌ هه‌روه‌كو به‌ به‌ڵگه‌وه‌ ده‌یسه‌لمێنین، سه‌رچاوه‌ی سه‌رهه‌ڵدان و ته‌كنیكی نووسینی كورته‌چیرۆك و رۆمان وه‌ك یه‌ك نین. به‌ڵام ئه‌و بنه‌ما تیۆری و ئاراستانه‌ی باس ده‌كرێن هێشتا گومڕاكه‌رن، چونكه‌ زۆر له‌ چیرۆكنووسانی نه‌وه‌ی ئه‌مڕۆی نووسه‌رانی ئێمه‌ (مه‌به‌ستی ئێرانه‌) كه‌ گه‌نجترن به‌ په‌یڕه‌ویكردنی هه‌مان ئاراسته‌، به‌ هه‌ڵه‌ پێیانوایه‌ نووسینی كورته‌چیرۆك قۆناغێكی پێویسته‌ به‌ مه‌به‌ستی خۆئاماده‌كردن بۆ نووسینی رۆمان، یان ئه‌وه‌ی هه‌ر چیرۆكنووسێك به‌ به‌كارهێنانی هه‌مان ئه‌و سه‌ره‌تاو ته‌كنیكانه‌ی كه‌ له‌ نووسینی كورته‌چیرۆكدا به‌كارده‌هێنرێن، به‌ ئاسانی و به‌ كات ته‌رخانكردنی ته‌واو ده‌توانێت رۆمانی درێژ بنووسێت و توانای داهێنه‌رانه‌ی خۆی له‌ ره‌هه‌ندی گه‌وره‌تردا ده‌ربخات. به‌ مه‌به‌ستی سه‌لماندنی ناڕاستیی ئه‌م ئاراسته‌یه‌ی كه‌ پشتی به‌ چه‌ندایه‌تیی به‌ستووه‌، له‌م نووسینه‌دا سه‌ره‌تا ئاماژه‌ بۆ هه‌ندێ له‌ گرنگترین جیاوازییه‌كانی نێوان كورته‌چیرۆك و رۆمان ده‌كه‌ین. پاشان به‌ حسابكردن بۆ سه‌رچاوه‌ی سه‌رهه‌ڵدان و ته‌كنیكی جیاوازی ئه‌م دوو ژانره‌. جیاوازییه‌كی بنه‌ڕه‌تیی نێوان كورته‌چیرۆك و رۆمان، واته‌ جیاوازیی له‌ شێوه‌ی ده‌ستپێكردنی گێڕانه‌وه‌ له‌م دوو ژانره‌دا باس ده‌كه‌ین و له‌ به‌شی كۆتایی نووسینه‌كه‌دا به‌ مه‌ستی زیاتر روونكردنه‌وه‌ی بابه‌ته‌كه‌، سه‌باره‌ت به‌ به‌كارهێنانی ئه‌م جیاوازییه‌ چۆنایه‌تییه‌ له‌ دوو به‌رهه‌می هۆشه‌نگی گوڵشیری ده‌كۆڵینه‌وه‌.

1-سه‌رچاوه‌ی سه‌رهه‌ڵدان و ته‌كنیكه‌ جیاوازه‌كانی كورته‌چیرۆك و رۆمان:
 كورته‌چیرۆك له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌دا، واته‌ زیاتر له‌ سه‌ده‌یه‌ك دوای سه‌رهه‌ڵدانی رۆمان، له‌ ئه‌وروپاو ئه‌مریكا به‌ شێوه‌ی ژانرێكی نوێ سه‌ریهه‌ڵدا و به‌ خێرایی ره‌واجی په‌یدا كرد. بێگومان یه‌كێك له‌ هۆیه‌كانی پێشوازیی جه‌ماوه‌ری خوێنه‌ران له‌م ژانره‌ تازه‌یه‌، كورتی كورته‌چیرۆك بوو به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رچاو، كه‌ به‌ قسه‌ی ئه‌دگار ئالان پۆ (یه‌كه‌م تیۆرسینی كورته‌چیرۆك)، (له‌ یه‌ك دانیشتندا خوێندنه‌وه‌ی چیرۆكه‌كه‌ی) بۆ خوێنه‌ر مسۆگه‌ر ده‌كرد. به‌ڵام له‌ هۆیه‌كانیتری ره‌ونه‌ق په‌یداكردنی كورته‌چیرۆك، زۆریی بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌و گۆڤار و بڵاوكراوانه‌ بوو كه‌ له‌ هه‌ر ژماره‌یه‌كی خۆیاندا ده‌یانتوانی چیرۆكێك به‌ ته‌واوی بڵاوبكه‌وه‌. ئه‌م خاسیه‌ته‌ تایبه‌ته‌ی ئه‌و توانایه‌ی به‌ كورته‌چیرۆك ده‌به‌خشی كه‌ نه‌ك ته‌نیا له‌ بڵاوكراوه‌ ده‌ورییه‌كاندا، به‌ڵكو ته‌نانه‌ت له‌ بڵاوكراوه‌ رۆژانه‌كانیشدا بڵاو بێته‌وه‌. به‌ پێچه‌وانه‌ی رۆمانه‌ زنجیره‌یی و درێژه‌كانه‌وه‌، كورته‌چیرۆك هه‌ستی ته‌واوبوونی بابه‌ته‌كه‌ی به‌ خوێنه‌رانی گۆڤارو رۆژنامه‌كان ده‌به‌خشی، له‌به‌رئه‌وه‌ی ته‌واوی ده‌قی چیرۆكه‌كه‌ له‌ ژماره‌یه‌كدا بڵاوده‌بۆوه‌ و خوێنه‌ر ده‌یتوانی به‌ ته‌واوی بیخوێنێته‌وه‌ بێئه‌وه‌ی پێویستی به‌وه‌ بێت چاوه‌ڕوانی بڵاوبوونه‌وه‌ی ژماره‌كانی داهاتوو بكات.
هه‌ر له‌و ماوه‌یه‌دا، دوو رووداوی مێژوویی بوونه‌ یارمه‌تیده‌رێكی باش بۆ گه‌شه‌كردن و نه‌شونماكردنی كورته‌چیرۆك. یه‌كێك له‌م دوو رووداوه‌ كه‌ كاریگه‌رییه‌كی ناڕاسته‌وخۆ به‌ڵام زۆری هه‌بوو له‌سه‌ر فۆرمه‌ڵه‌بوونی ئه‌م ژانره‌، بریتی بوو له‌ داهێنانی كامێرای وێنه‌گرتن (فۆتۆ) له‌ ساڵی 1826دا و پاشان به‌رهه‌مهێنان و خستنه‌ڕووی به‌ شێوه‌یه‌كی گشتیی له‌ ساڵی (1939)ه‌وه‌. كامێرای فۆتۆ هه‌ر ئه‌و كاره‌ ده‌كات كه‌ له‌ كورته‌چیرۆك چاوه‌ڕوان ده‌كرێت. واته‌ تۆماركردنی (ساتێك) یان ساته‌وه‌ختێك یان بڕگه‌یه‌ك له‌ رووداوه‌كان. زۆرجار ده‌وترێت كورته‌چیرۆك، به‌ پێچه‌وانه‌ی رۆمانه‌وه‌، (بڕگه‌یه‌كه‌ له‌ ژیان)، به‌م مانایه‌ رۆماننووس هه‌وڵده‌دات سكێچێكی ته‌واو یان دیمه‌نێكی فراوان له‌ ژیانی كاره‌كته‌ره‌كانی به‌ده‌سته‌وه‌ بدات، له‌ كاتێكدا چیرۆكنووس قۆناغێكی قه‌یراناویی له‌ ژیانی كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی چیرۆكه‌كه‌ی به‌ تاكه‌ رووداوێكی پڕ ده‌لاله‌ت نیشانی خوێنه‌ر ده‌دات. كامێرای فۆتۆ به‌ وه‌ستاندنی ره‌وتی كات و وه‌ستان له‌سه‌ر ساته‌وه‌خێكی دیاریكراو، رووداو له‌ هه‌مانكاتی روودانیدا تۆمار ده‌كات و ئه‌م كاره‌ش كه‌ روویداوه‌ له‌ تۆماركردنی ساته‌وه‌ختێكی قه‌یراناویی له‌ ژیانی كاره‌كته‌رێكی كورته‌چیرۆك ده‌چێت. ئاشكرایه‌ كه‌ رۆماننووس، به‌ پێچه‌وانه‌ی چیرۆكنووسه‌وه‌ ده‌توانێت چه‌ندین قۆناغ یان ته‌نانه‌ت سه‌راپای ژیانی كاره‌كته‌رێك یان چه‌ند كاره‌كته‌رێك له‌ رۆمانه‌ درێژه‌كه‌یدا وێنه‌بگرێ و هاوكات چه‌ندان كێشمه‌كێش به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ببات. لێره‌دا ده‌بێت دیسان جه‌خت له‌وه‌ بكرێته‌وه‌ كه‌ جیاوازیی له‌ نێوان كورته‌چیرۆك و رۆماندا، جیاوازییه‌ك نییه‌ له‌ نێوان ژماره‌ی كاره‌كته‌ره‌كان یان رووداوه‌كان یان ژماره‌ی كێشمه‌كێش و ململانێكاندا، به‌ڵكو له‌ بنه‌ڕه‌تدا شێوه‌ی كاره‌كته‌ركاریی (كاره‌كته‌ره‌یزه‌یشن) و شێوه‌ی خستنه‌ڕووی ململانێكان و گرێچن واته‌ (رێكخستنی لۆجیكیی رووداوه‌كان) له‌ رۆماندا جیاوازه‌ له‌ كورته‌چیرۆك. كاری رۆماننووس نیشاندانی چۆنیه‌تی دروستبوونی ژیانی كاره‌كته‌ره‌كانێتی، له‌ كاتێكدا چیرۆكنووس سه‌رنجی خۆی له‌سه‌ر قۆناغێكی دیاریكراوی ژیانی كاره‌كته‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی چڕ ده‌كاته‌وه‌. رۆماننووس ئه‌و ته‌كنیك و سه‌ره‌تایانه‌ به‌كارده‌هێنێت كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و وێنه‌ گشتییه‌ی سه‌باره‌ت به‌ ژیان ده‌یخاته‌ڕوو، هاوجووتن و دێنه‌وه‌، چیرۆكنووسیش كۆمه‌ڵێ ته‌كنیك و رێوشوێن بۆ كاره‌كته‌ركاریی و به‌ره‌و پێشبردنی گرێچن به‌كارده‌هێنێت كه‌ له‌گه‌ڵ وێنه‌گرتنی چڕو ساته‌وه‌ختیی چیرۆكنووسدا سه‌باره‌ت به‌ ژیان كۆكن.
رووداوێكی دیكه‌ كه‌ بووه‌ ته‌واوكه‌ری ئه‌م مه‌یلی چڕكردنه‌وه‌یه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌دا، بریتی بوو له‌ سه‌رهه‌ڵدانی جووڵانه‌وه‌ی (ئیمپریسیۆنیزم-ئینتیباعیه‌ت) له‌ شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی نۆزده‌دا. وێنه‌كێشه‌ ئیمپریسیۆنیسته‌كان به‌ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ وێنه‌كێشانی واقیع به‌ دوورودرێژیی، هه‌وڵیانده‌دا مامه‌ڵه‌یه‌كی ساته‌وه‌ختیی یان تیژتێپه‌ڕ له‌گه‌ڵ واقیعدا به‌ لێدانی فڵچه‌ له‌سه‌ر رووبه‌ری وێنه‌كه‌ تۆماربكه‌ن. له‌ سه‌ره‌تادا چیرۆكنووسیش هه‌وڵده‌دات به‌ كه‌مترین وشه‌و به‌ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ وه‌سفی دوورودرێژ، چیرۆكێك بگێڕێته‌وه‌. لێره‌شدا جیاوازیی نێوان كورته‌چیرۆك و رۆمان مایه‌ی سه‌رنجه‌. رۆماننووس ناچار نییه‌ شته‌كان كورت بكاته‌وه‌. ره‌هه‌ندی گێڕانه‌وه‌كه‌ی هێنده‌ی كورته‌چیرۆك سنووردار نییه‌، بۆیه‌ راوی ده‌توانێت هه‌ر دیمه‌نێك به‌ ورده‌كاریی ته‌واوه‌وه‌ بگێڕێته‌وه‌ و وای نیشان بدات كه‌ جێگه‌ی باوه‌ڕپێكردن بێت. رۆمانه‌كانی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌ پڕن له‌م جۆره‌ دیمه‌نانه‌ و راوییه‌كانیان وه‌ها به‌ ورده‌كارییه‌وه‌ هه‌موو شت و كه‌س و شوێنه‌كان به‌ دوورودرێژیی باس ده‌كه‌ن ده‌ڵێی ده‌یانه‌وێ فه‌هرستێك سه‌باره‌ت به‌ شته‌كان یان ئه‌و تابلۆیانه‌ی شوێن و كه‌سه‌كانیان له‌ خۆگرتووه‌ به‌ ده‌سته‌وه‌ بده‌ن. راوییه‌كانی كورته‌چیرۆك ئاسایی شێوازێكی جیاواز ده‌گرنه‌به‌ر و پێیان باشتره‌ شته‌كان چڕ بكه‌نه‌وه‌ و شتی هه‌ڵبژارده‌ بڵێن، به‌ كورتی و به‌ چڕی وه‌سفی هه‌ر جێگایه‌ك یان هه‌ر شتێك پڕ بكه‌ن له‌ ده‌لاله‌تی ره‌مزی، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ به‌ كه‌مترین وه‌سف و ته‌نانه‌ت ته‌نیا به‌ ئاماژه‌ بۆ شته‌كان، كۆمه‌ڵێ هه‌ست و نه‌ست شان به‌ شانی كه‌ش و هه‌وای (فه‌زای سۆزداریی) چیرۆكه‌كه‌ و بیرۆكه‌ی پێویستی ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی بخه‌نه‌ به‌ر زه‌ینی خوێنه‌ر.

سەرچاوە: Vista News Hub


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7322
24/7/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ دیمه‌نه‌كانی پشت سه‌ركه‌وتنی تیپه‌كان له‌ پێشبڕكێكاندا 24/7/2017
‌ بۆڵت له‌ له‌نده‌ن به‌شداری 200 مه‌تر ناكات 23/7/2017
زانست
‌ بۆچی میوە بە مۆم ڕووپۆش دەكرێت؟ 24/7/2017
‌ مایكڵ دێڵ 24/7/2017
‌ كاریگەریی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان لە هـەرێمی كوردستاندا 24/7/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP