قۆناغه‌كانی‌ دروستبوونی‌ ده‌وڵه‌تی‌ جووه‌كان
قۆناغه‌كانی‌ دروستبوونی‌ ده‌وڵه‌تی‌ جووه‌كان ‌ رێبین عومه‌ر‌ 22/9/2017
له‌سه‌روبه‌ندی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ عوسمانییه‌كان تاپێش جه‌نگی‌ جیهانی‌ یه‌كه‌م كه‌مینه‌یه‌ك جوو له‌سه‌ر ئه‌و جوگرافیایه‌ ده‌ژیان كه‌ ئێستا ده‌وڵه‌تیان لێدروستكردووه‌ ، به‌ڵام ناكۆكی‌ نێوان عه‌ره‌ب و جووه‌كان وه‌ختێك قوڵده‌بێته‌وه‌ و ده‌چێته‌ دۆخی‌ خوێنڕشتن وه‌ختێك جووه‌كانی‌ ئه‌وروپا به‌پۆل كۆچ ده‌كه‌ن به‌ره‌و زه‌وی‌ ئورشه‌لیم ، ئیتر له‌و ساته‌وه‌خته‌وه‌ی‌ به‌ره‌نگاری‌ عه‌ره‌به‌ له‌ به‌رامبه‌ر به‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئیسرائیل سه‌رده‌كێشێت تا ئه‌م ساته‌وه‌خته‌ كه‌ سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ی‌ جووه‌كان ده‌وڵه‌تیان له‌ناو دڵی‌ عه‌ره‌ب دروستكرد به‌ڵام هیچ كات نه‌یان توانییوه‌ ئاسایشێكی‌ ساخڵه‌م بۆ گه‌له‌كه‌یان دابین بكه‌ن و رێگری‌ بكه‌ن له‌و موشه‌كه‌نه‌ی‌ له‌ لایه‌ن حه‌ماسه‌وه‌ له‌ غه‌ززه‌وه‌ ئاراسته‌یانده‌كرێت ، ساڵی‌ 1896رۆژنامه‌نوسی‌ 
(یودور هرتزل )په‌رتوكێكی‌ به‌ناوی‌ ده‌وڵه‌تی‌ یه‌هودی‌ به‌ زمانی‌ ئه‌ڵمانی‌ بڵاوكرده‌وه‌ ، به‌ڵام جووه‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ئه‌وروپا خه‌ونه‌كانیان له‌ كۆچدا به‌دی‌ ده‌كرد به‌ره‌و ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكا ، به‌ڵام دوای‌ كۆچی‌ چه‌ند پیاوێكی‌ ئایینی‌ جوو له‌ ئه‌وروپاوه‌ به‌ره‌و خاكی‌ ئێستای‌ ئیسرائیل بۆیان روون بووه‌ كه‌ پێویسته‌ ئاراسته‌ی‌ كۆچكردنی‌ جووه‌كانی‌ ئه‌وروپا به‌ره‌و قودس په‌لكێشبكرێت هه‌ر ئه‌وه‌ش وایكرد كه‌ سه‌رنجی‌ جووه‌كان به‌ره‌و خاكێك بفڕێت و بیر له‌ زه‌مینێك بكه‌نه‌وه‌ كه‌ دیرۆك به‌ ئایینه‌وه‌ له‌نێو خودا په‌رستی‌ به‌یه‌كه‌وه‌ گرێیانبدات ، جووه‌كان ئه‌و هه‌نگاوه‌یان نا كه‌ پێویست بوو بینێنن ، 29/8/1897 جووه‌كان یه‌كه‌مین كۆنگره‌ی‌ زایۆنیزمیان له‌ شاری‌ بازلی‌ سویسرا به‌ست ، له‌و كۆنگره‌یه‌دا جووه‌كان كۆك بوون له‌سه‌ر هه‌نگاونانی‌ كرداری‌ بۆ دروستكردنی‌ نیشتمانێكی‌ تایبه‌ت به‌ خۆیان كه‌ تائه‌و كاته‌ بستێك زه‌وی‌ له‌م زه‌مینه‌دا مافی‌ به‌وانه‌وه‌ نه‌بوو ، یه‌كه‌م هه‌نگاوی‌ ئه‌وانیش به‌ر له‌وه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت بونیاد بنێنن ئه‌وه‌ بوو په‌یوه‌ندییه‌ دیپلۆماتییه‌كانیان له‌ ئاستی‌ گرێدانی‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌ ده‌وڵه‌ته‌ سه‌رده‌سته‌كانه‌وه‌ی‌ گرێدا و به‌رژه‌وه‌ندی‌ ئابوری‌ و سیاسی‌ ده‌وڵه‌تانیان له‌گه‌ڵ خۆیان ئاوێته‌كرد ، هه‌رئه‌وه‌ش ره‌نگه‌ خاڵی‌ سه‌ركه‌وتنی‌ هه‌نگاوه‌كانیان بێت له‌ گۆڕینی‌ باری‌ سه‌رنجی‌ زلهێزه‌كانی‌ دنیا كه‌ ئه‌وكات هه‌ژموونی‌ داگیركاری‌ له‌ ئاستی‌ هه‌ره‌ باڵادابوو ، ساڵی‌ 1907 به‌ریتانییه‌كان به‌رژه‌وه‌ندیان له‌وه‌دا بینییه‌وه‌ كه‌ ده‌بێت په‌له‌ بكه‌ن له‌ بونیادی‌ دروستكردنی‌ ده‌وڵه‌تێك بۆ جووه‌كان ، هه‌ڵبه‌ته‌ گۆڕینی‌ ستراتیژی‌ ئینگلیز له‌ به‌رامبه‌ر به‌ جووه‌كان به‌كاریگه‌ری‌ به‌هێزی‌ به‌ستنه‌وه‌ی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ جووه‌كان بووه‌ به‌ ئینگلیزه‌وه‌ ، به‌راشكاوی‌ سه‌رۆك وه‌زیرانی‌ به‌ریتانیا ( هینری‌ كامبل برلمان )به‌پێویستی‌ زانی‌ ئه‌وروپا له‌ رێگه‌ی‌ به‌یه‌ك گه‌یشتنی‌ ده‌ریای‌ سور و سپی‌ به‌یه‌ك بگه‌یه‌نێن و رێخۆشبكات له‌به‌رده‌م دروستبوونی‌ په‌یوه‌ندی‌ پته‌وی‌ كیشوه‌ری‌ ئاسیا و ئه‌وروپا ، ساڵی‌ 1907 زانانی‌ ئینگلیزی‌ بواری‌ كیمیا ( حه‌یم وایزمان ) له‌ یارفا كۆمپانیایه‌كی‌ كڕینی‌ خانوو زه‌وی‌ دانا ، پشتیوان به‌ سه‌رماییه‌ی‌ ئابوری‌ بنه‌ماڵه‌ زه‌نگیینه‌كانی‌ جوو توانی‌ ده‌ستبكات به‌ جێبه‌جێكردنی‌ بیرۆكه‌كه‌ی‌ كه‌ بریتی‌ بوو له‌ كڕینی‌ زه‌وی‌ و خانوو له‌ عه‌ره‌به‌كان ، دوای‌ سێ ساڵ به‌ئامانجه‌كیان گه‌یشتن و زیاتر له‌ سه‌دهه‌زار دۆنم زه‌وییان له‌ ( مرج بن عامر ) كڕی‌ ، ساڵی‌ 1911 جووه‌كان دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ به‌رنامه‌بۆداڕێژراو ژماره‌یان زیادی‌ كرد دواویان له‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ عوسمانی‌ كرد كه‌ زمانی‌ عیبری‌ به‌ره‌سمی‌ بناسێنێ و كاربه‌و زمانه‌ بكات ، ساڵی‌ 1914 دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ جه‌نگی‌ یه‌كه‌می‌ جیهان هه‌ڵگیرسا و له‌به‌رژه‌وه‌ندی‌ هاوپه‌یمانان كۆتای‌ هاتوو كۆتای‌ به‌ده‌سه‌ڵاتی‌ عوسمانییه‌كان هات ، ئیتر جووه‌كان به‌ره‌وقۆناغێكی‌ دی‌ چوون ، قۆناغێك كه‌ ده‌بێت ده‌وڵه‌تی‌ تیابونیادبنرێت ، ساڵی‌ 1915 دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ ئینگلیز خاكی‌ فه‌له‌ستینی‌ به‌ركه‌وت یه‌كێك له‌ كاربه‌ده‌سته‌كانی‌ حكومه‌تی‌ به‌ریتانیا كه‌جوبووه‌ به‌ناوی‌ ( هیربل سامیلو ) یاداشتێكی‌ نهێنی‌ ده‌رباره‌ی‌ ئاینده‌ی‌ فه‌له‌ستین نوسی‌ و تێیدا به‌ روونی‌ باسی‌ له‌وه‌ كردبوو كه‌ ره‌نگه‌ كونجاو نه‌بێت له‌م ساته‌دا ده‌وڵه‌تی‌ جوو له‌ ئیسرائیل دروستبكرێت به‌ڵكو ده‌بێت به‌ریتانیا هاوكاربێت له‌ به‌رده‌وامی‌ پرۆسه‌ی‌ كڕینی‌ زه‌وی‌ له‌ عه‌ره‌به‌كان و به‌ره‌به‌ستیش دروست نه‌كات له‌به‌رده‌م كۆچی‌ جووه‌كان له‌ ئه‌وروپاوه‌ بۆ خاكی‌ نوێی‌ جووه‌كان ، ساڵی‌ 1916 له‌ رێككه‌وتنی‌ سایكسپیكۆ له‌نێوان به‌ریتانیا و فه‌ره‌نسا ، خاكی‌ شام دابه‌شكرا فه‌له‌ستین به‌ر ئینگلیز كه‌وت ( مارك سایكس ) ی‌ به‌ریتانی‌ به‌هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ هاوڕێی‌ نزیكی‌ ( حه‌یم وایزمان ) بوو دایشكانده‌وه‌ به‌لای‌ سه‌رخستنی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ بیرۆكه‌ی‌ جووه‌كان ئه‌و هه‌نگاوه‌ی‌ مارك سایكس بووه‌ رێگه‌ خۆشكه‌ر بۆ دروستكردنی‌ ده‌وڵه‌تێك له‌ناو نه‌خشه‌یه‌كی‌ دابه‌شكراوی‌ نوێی‌ دوای‌ جه‌نگدا ، دوای‌ ساڵێك به‌سه‌ر تێپه‌ڕبوونی‌ ئه‌و رێككه‌وتنه‌دا ئه‌نجوومه‌نی‌ وه‌زیرانی‌ به‌ریتانیا گفتیدا به‌ دروستكردنی‌ قه‌واره‌یه‌ك بۆ جووه‌كان له‌سه‌ر خاكی‌ فه‌له‌ستین ، ساڵی‌ 1917 به‌ریتانیا قودسی‌ داگیركردوو له‌گه‌ڵ خۆشیدا یه‌كه‌یه‌كی‌ سه‌ربازی‌ جووی‌ هێنا ، 1920 به‌ره‌سمی‌ ئینگلیز مافی‌ دا به‌وه‌ی‌ كه‌ زمانی‌ عبری‌ ببێته‌ زمانی‌ ره‌سمی‌ له‌نێو یاسای‌ به‌رێوبردنه‌كه‌ی‌ له‌ فه‌له‌ستین حه‌قیدا به‌ جووه‌كان كه‌ ماف داربن ، 1921 عه‌ره‌به‌كان خۆپیشاندانیان ئه‌نجامدا ده‌رباره‌ی‌ هاتنی‌ كۆچ به‌ره‌جووه‌كان ، تا ساڵی‌ 1925 جوه‌كان توانیان 177000 دۆنم زه‌وی‌ له‌ عه‌ره‌به‌كان بكڕن ، ئه‌وه‌ش وه‌ك ده‌ستكه‌وتی‌ 25 ساڵ كاركردنی‌ لۆبی‌ جووبوو له‌سه‌ر خاكی‌ فه‌له‌ستین كه‌ نیشتمانی‌ نوێی‌ جووه‌كانی‌ لێ ئاوه‌دانده‌كرێته‌وه‌ ، له‌ ساڵی‌ 1933 ناكۆكییه‌كانی‌ عه‌ره‌ب و جووه‌كان قوڵ ده‌بێته‌وه‌ به‌هۆی‌ لایه‌نگری‌ ئینگلیز ئه‌وه‌بوو كوشتاری‌ گه‌وره‌ی‌ له‌ یارفا لێكه‌وته‌وه‌ ، ساڵی‌ 1931 له‌ نیۆرك له‌ كۆبوونه‌وه‌ی‌ سه‌رانی‌ جوو بڕیاردرابوو كه‌ به‌توندی‌ دژی‌ جوڵه‌ی‌ عه‌ره‌به‌كان ببنه‌وه‌ هه‌رئه‌وه‌ش وایكرد كه‌ به‌رده‌وام توندوتیژی‌ زیاد بكات ، ساڵی‌ 1942 له‌نیۆرك رێكخراوه‌كانی‌ جوو كه‌سایه‌تییه‌كان كۆبوونه‌وه‌ له‌وێدا بریاریاندا كه‌ قورسای‌ سیاسی‌ و ئابوری‌ جووه‌كان له‌ به‌ریتانیاوه‌ بۆ ئه‌مریكا بگوازنه‌وه‌ ، په‌یوه‌ندی‌ رێكخراوه‌كانی‌ جوو له‌گه‌ڵ هه‌ردوو پارتی‌ كۆماری‌ و دیموكرات به‌هێزكرد ، ساڵی‌ 1944 جووه‌كان دووباره‌ له‌ ئه‌مریكا كۆبوونه‌وه‌ و داوای‌ پارێزوانی‌ نێونه‌ته‌وه‌ییان كرد له‌ پاراستنی‌ هێرشی‌ عه‌ره‌ب و هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ی‌ دژایه‌تی‌ ئینگلیز ، به‌هێزی‌ لۆبی‌ جوو له‌ ئه‌مریكا وایكرد كه‌ له‌هه‌ڵبژاردنه‌ سه‌رۆكایه‌تییه‌كانی‌ ئه‌مریكا ببنه‌ كارتێكی‌ به‌هێزی‌ یه‌كلاكردنه‌وه‌ی‌ كێشمه‌كێشی‌ نێوان دیموكرات و كۆمارییه‌كان ، ئه‌مریكییه‌كان به‌رده‌وام بوون له‌ پشتیوانی‌ دروستكردنی‌ قه‌واره‌یه‌كی‌ جوو رێگه‌ی‌ كۆچیان له‌ ئه‌مریكاوه‌ بۆ ئیسرائیل خۆشكرد ، بوونه‌ كه‌ناڵی‌ نوێی‌ گواستنه‌وه‌ی‌ كۆچبه‌ران ، ساڵی‌ 1946 حه‌یزوایزمان نوێنه‌ری‌ جووه‌كان و مه‌ندوبی‌ سامی‌ به‌ریتانیا كۆبوونه‌وه‌ ، باس له‌ دابه‌شكاری‌ خاكی‌ شام كرا و دروستكردنی‌ ده‌وڵه‌ت بۆ جووه‌كان بوه‌ پێشینه‌ی‌ كاره‌كان ، ساڵی‌ 1947 له‌ رێكخراوی‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان بڕیار له‌سه‌ر دروستكردنی‌ ده‌وڵه‌تێك بۆ جووه‌كان و بۆ عه‌ره‌به‌كان درا ، ساڵی‌ 1948ده‌وڵه‌تی‌ ئیسرائیل راگه‌یه‌ندرا له‌و مێژووه‌ ده‌وڵه‌ت له‌ نێو ئه‌سته‌مدا راگه‌یه‌ندرا .


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7395
20/10/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ ئیتالیا مه‌ترسی گه‌وره‌ی سه‌رنه‌كه‌وتنی بۆ مۆندیال له‌سه‌ره‌ 19/10/2017
‌ رۆناڵدۆ زیندانی دەکرێت؟ 19/10/2017
زانست
‌ هه‌سارۆكه‌یه‌ك سڵاوی له‌ زه‌وی كرد و رۆیشت 19/10/2017
‌ چه‌ند خۆراكێكی گرنگ بۆ وه‌رزی پایز 19/10/2017
‌ كاریگه‌ری‌ ته‌له‌فزیۆن له‌ دروستكردنی‌ ترس لای‌ بینه‌ر 19/10/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP