mlmlanê legell tîroru madde hoşberekanء bare qaçaxekanda erkî serekîyane

lesengerekanî pasewanî sinûrewe

awat kokeyî 

Hêzekanî pasewanî sinûr ke lediway pirosey azadî îraqewe dirustkiraw êsta ser bewezaretî nawxoy hikumetî nawendîye, baregay serekîyan kepêyidewtirêt fermandeyî giştîy pasewanî sinûr lebexdadew pênc fermandeyî nawçeşî heye, keyekêk lewane fermandeyî nawçey (1) ew taybete beKurdistan û baregay serekî lehewlêre, ewîş 3  lîway lehewlêru Silêmanîw Dihok heyew parêzgarî lesnûrekanî Kurdistan deken.

Legell efserî peywendîyekan

Lîway jimare 3  î pasewanî sinûr leslêmanî, mandwutirîn lîway nawçey 1  î Kurdistanew cige le 9  beşî naw baregay lîwa, 5  fewicîş, heye ke leser sinûru naw qezakan cêgîrkirawin.

Bepêy bernameyekî pêşwext, seat 8 : 30  î beyanî rojî 25/8/2008  legell lêpirsrawî beşî peywendîyekanî lîwaw şofêrekey, bemebestî encamdanî geşitêkî meydanî bo ser sinûrekan, leslêmanîyewe berrêkewtîn.

Muqedem Usman Mihemed ke be Seyid Usman nasrawe, sallî 1964  leqeladzê ledayikbuwew sallî 1981  peywendî berrêkxistine nihênîyekanî (î. N. K) ewe kirduwew bewihoyeşewe neyitwanîwe xwêndinî peymanga tewawbkat, diway raperrînîş buwe bepêşmergew êsta lêpirsrawî beşî peywendîyekanî lîway 3  ye.

Katêk leslêmanîyewe berew şaroçkey pêncwên û xalle sinûrîyekanî ew nawçeye deçûyin, efserekey beşî peywendîyekan berrêgawew lenaw otombêlekeyda basî leerkekanîyan kirdu witî: Beşekey ême berpirse lekarasanîkirdinî peywendîyekanî fermangakan û rageyandinekan legell lîwadaw wergirtinî hewall û çalakîyekan û geyandinî beseru xoman, herweha hemû mangêk beşekeman raportêkî Hemelayen lebarey çalakîyekanî fewicekan amade dekat, legell beserkirdinewey xanewadey şehîdan û rayîkirdin û çawdêrîkirdinî Mamelley şehîdekanman û... Htd.

Diway çend seatêk rêkirdin geyiştîne baregay fewicî 3  î pêncwên, destnîşankirdinî ew fewice wek yekem hengawî beserkirdinewekeman, bo ewe degerrêtewe ke rûberêkî zorî sinûrî legell komarî îslamî êranda heyew nawçeyekî şaxawî sext û çirrî daristanîşî zore, her leber eweşe leçaw fewicekanî dîkewe zortirîn hêrişî lelayen tîrorîstanî ensaru îslamewe kirawete seru çendîn şehîdu birîndarîşîyan lew ruwewe heye.

Ke geyiştîne cêga, fermandew efserekanî dîkey fewicî pêncwên bepêy dîsplînî serbazî tokmew rêkxiraw bûn û pêşwazîyan lêkirdîn.

Tîror, tûle rêgay qaçax

Fermandey fewicî 3  î pasewanî sinûr lepêncwên muqedem Kemal Mihemed, temenî 43  sallew lesallî 1983  çekî pêşmergayetî lenaw rîzekanî (î. N. K) da leşan kirduwew taêstaş berdewame.

Ew witî: Baregay fewic lepêncwênew 4  merkezu 11  mexferîşman leser sinûrekan heye keberamber 3  qezay êrane, ewanîş: Merîwan û Seqizu baneye, rûberekeşî 137  kîlometirew legundî sîyamyo destpêdekat û legundî sîyagwêz kotayî pêdêt.

Herçende amadenebû amarî pasewanekanîyan aşkirabkat, belam dûpatîkirdewe keewan pasewanî lesnûrêkî berbilaw sext û çirr deken û jimareyan leastî erk û rûberî sinûrekeyan zor kemtire, bo ew mebesteş dawayan lelîwakeyan kirduwe pasewanîyan bo dabimezirênin, belam taêsta boyan cêbecênekirawe.

Diwatir lebarey rûberrûbûneweyan legell destew taqime tîrorîstîyekanda witî: Taêsta rûberrûy 8  rûdawî teqînewe bûynetewew pasewanêkman benawî bayiz Îbrahîm çawekanî ledestdawew kemendam buwe, 6  boseman bo danirawew leencamda 2  efseru 8  pasewan û hawlatîyek şehîdbûn.

Herweha çendîncar hêriş kiraweteser mexferu merkezekanman legoxlan û sîyagwêzu kanîxan, leberamberda êmeş berperçman dawinetewe.

Witîşî: Cigelemaneş lemawey 8  mangî rabirdûda 61  çalakî corawcorman hebuwe keewanîş birîtîn le: Barî qaçax betaybet kelupelî otombêl, 1542  ser ajell kexerîkbû awdîwî sinûr dekiran, destîyan beserda gîraw diran begumirg, herweha lemawey 3 -4  mangî rabirdûda 32  kesî nayasayî gîrawin û dirawinete dest asayiş, cigelewe xellkîşman girtuwe, ketirîyakî hênawe bo Kurdistan.

Paşan lewe agadarman kirdewe kexellkanêk gilleyîyan lepasewanî sinûr heye, lewelamda amarî pêda ke behoy şerrî îraq-êranewe lesalanî heştakanî sedey rabirdûda sinûrekeyan zortirîn rêgay otombêl û rêçkey xellkî berew komarî îslamî êran heye, bewihoyeşewe zortirîn hewllî barî qaçax û awdîwkirdinî samanî wilat dedirêt, boye witî: Ême parêzgarî lesnûrî Kurdistan û aramî xellkî îraq dekeyn û le betalanîkirdinî samanî wilat rêgirî dekeyn, boye ewaney gileyî deken leberjewendîyan dirawe, witîşî: Bo nimûne carî wahebuwe birrêkî zor şîrman girtuwe ke benîyazî awdîwkirdinî bûn, lewkateda kîloy şîr leslêmanî le 4  hezarewe berzibotewe bo 10 -15  hezar dînar.

Lekotayî qisekanîşîda muqedem Kemal serincî bo xallêkî dîke rakêşayin bewey zorcar otombêlêk, yan barêkî nayasayî degirin, lelayen hendêk kesî hizbî û hikumî hewllî berdanî bo dedirêt û wadezanin ême lewlatêkî tirewe hatûyin û şerrîyan pêdefiroşîn, boye pêman dellên: Eme yekemcarîyetî û pîyawêkî başew lexomane, belam ême wasîte lekes qibullnakeyn û fêll lewlat û xellkî xoman nakeyn bo çend kesêkî berjewendîxwaz.

Diwaxallî sinûr, nawçey metirsî

Diway ew giftugoye dawamkird sedanî yekêk lexallekanî sersinûr bikem betaybet ew şiwêney ke benawçey metirsî bo gîyanî pasewananî sinûr dadenirêt, fermandey fewicî 3ş rezamendî nîşandaw fermanîda keotombêlêk û çendîn pasewan betfaqî cengîyewe legellman bît, katêk hokarî ew amadekarîyem pirsî, efseranî destey fewiceke witîyan êwe deçne merkezî kanîxan û ew şiwêneş biwarî dizekirdinî tîrorîstanî zorew çend pasewanêk lew rêgayeda şehîdbûn.

Ew otombêley pasewane gîyanparêzekanî êmey hellgirtbû, berdewam çend sed metirêk lepêş otombêlekey êmewe derroyiştin.

Efserî peywendîyekanîş beşêwey pasewanekan lepêncwên taqim û tifengî lexoy best û katêk berrêgadaw benaw daristan û şîw girdekanda retdebûyin amadeyî tewawî rûberrûbûnewey pêwe dîyarbû.

Milazim Ehmed Mistefa ketemenî 33  sallew lêpirsrawî beşî cîhazî fewicî pêncwênew berew sinûr yawerîkirdîn û hate naw otombêlekey êmewe, becîhazekey destî berdewam legell baregay fewic û otombêlekey pêşimanewe peywendî degirt û zanîyarî werdegirt û her ke leseat 11 : 20  deqe lepêncwênîş derçûyin xêra peywendîkird bewşwêney boy deçûyin û leber nadillnîyayî rêgakew egerî bûnî kemîn (bose) î tîrorîstan, fermanîda leçend şiwênêkî rêgake bose binênewe.

Îdî lêrewe zîyatir têgeyiştim kepasewananî sinûr çende rûberrûy metirsî debinewew çi erkêkî pîroz rayî deken, çunke nawçeke ta billêy dûru sext û hewrazu helldêru penaw şîw nişêwî têdaye, cige lebûnî daristanî çirr kebiwarî bo tîrorîstan rexsanduwe.

Milazim Ehmed pêyutim (herkatêk derçûnman debêt peywendî besercem xallekanî sinûrewe dekeyn û leçend şiwênêkî rêga bosew mirabat dadenêyin).

Beçend xulekêk berlewey bigeyne şiwênî mebest, leşwênêk rawestayin kepêyidellên (kune wişek).

Ew milazme basî lewekird rojî 15/7/2007  tîrorîstan lew şiwêne boseyan nawetewew leencamda efserêk û 6  pasewan û hawlatîyekîyan şehîdkirduwe.

Hellbijardinî ew şiwêne amajeye bo wirdbînîw bernamey pêşwextî tîrorîstan, çunke şiwêneke wek derbendêk wayew rêgake benawerrastî dû girde şax-da retdebêt, ewey bew rêgayeda birrwat kesî xomelasdiraw nabînêt û derfetî rûberrûbûnewew xoqutarkirdinîşî nabêt.

Diwatir bemaweyekî kem geyiştîne merkezî kanîxan ke leser sinûrî êranew beramber merkezeke payegayekî pasdaranî êran heye ketenîya 3 -4  deyqey pîyaderro nêwanîyanew ême bebê amêrî dûrbîn pasdare êşkgirekeman bînî.

Lêpirsrawî merkezî kanîxanî pasewanî sinûr milazim erkan Hesen-î temen 34  sall basî lewekird sinûrî karîyan zor firawan û sext û daristanî çirrî heye, bewihoyeşewe kontirrollkirdinî hîlakbûnêkî zorî dewêt, boye dawaykird pasewanî dîkeyan bo dabimezirênin, diwatir zanîyarî zîyatirî pêdayin û witî: Cige lew pasewananeman ke le kune wişek şehîdbûn, lemefrezey sîyagwêzîş dû şehîdman dawe, herweha dûmang lemewber lekatî derçûnîyan bo (listglai) î nawçeke mefrezeyekî çekdar teqey lêkirdûn û pasewanêk şehîdbuwe.

Lebasî çalakîyekanîşîyanda amajey pêda le dûmangî rabirdûda 5  çalakî corawcorîyan encamdawe.

Lehellebce, gileyîyekan narrewan

Diway nanxwardinî nîwerroman lelay pasewanî merkezî kanîxan, beheman şêwey pêşû behoy ew pasewananey bo parêzgarî ême dîyarîkirabûn, dillnîyayî rêgaman bo rexsêndiraw seat 1 : 30  deqîqey diwanîwerro berew pêncwên gerraynewe, paşan ewan çûnewe ser erkî xoyan lebaregay fewic û minîş legell efserî peywendîyekan û şofêrekey, berew baregay fewicî 2  î pasewanî sinûr lehellebcey şehîd berrêkewtîn.

Muqedem Mecîd Mihemed-î temen 42  sall ke behawrrê Mecîd nasrawe, derçûy qonaxî amadeyîyew lesallî 1986  lerrîzî (î. N. K) da buwe bepêşmerge, êstaş fermandey fewicî 2  î pasewanî sinûre lehellebcey şehîd, ew efsere beşêweyekî giştîy amajey beerkî hêzekanî pasewanî sinûr kirdu witî: Erkî ême dabînkirdinî asayişî sinûrekan û parastinî wilate ledzekirdinî tîrorîstan û hatine nawewew çûne derewey kesanî gêreşêwên, yan kesanî nayasayî û bê mollet, legell rêgirîkirdin lehênan û birdinî kalaw şitumek beqaçax û mewadî hoşberu zererdan lesamanî wilat.

Witîşî: 4  merkezu 11  mexferman heyew rûberî çalakîşman 96  kîlometirew lekerwêşkan destpêdekat û le banî binokî binarî surên kotayî dêt.

Be berawird legell fewicî pêncwênda, fewicî helebce lerrûy rûberrûbûnewe legell tîrorîstanda bê kêşetire.

Fermandey fewiceke basî lewekird ke lewetey pasewanî sinûr lehellebceda dirustbuwe kesîyan bedestî tîrorîst şehîdinebuwe, belam eweş bew manaye nayet keewan lepşûyekî berdewamdabin û metirsîyan leserinebêt, bo eweş nimûney hênayewe witî: Mangî ayarî 2007  lesnûrî banî binok ledû cêgada TNT bo pasewanekanman danirabû, xoman yekêkîman dozîyewew ewey dîkeş herçende beotombêlî biraderanda teqîyewe, belam tenîya zererî mallî lêkewtewe.

Şehîd nîye, çunke tîrorîst neyikuştuwe

Rojî diwatir serdanî baregay giştî lîway 3  î Silêmanî pasewanî sinûrman kird ke kewtote xoraway fermandeyî giştîy pêşmergewe leslêmanî.

Fermandey lîwake emîd Ehmed xerîb-ew Mela Ehmedî disikereşî pêdellên, temenî 52  sallew derçûy peymangay kiştukalle, diway xwêndin û lesallî 1980  rûyikirduwete şax û buwe bepêşmergey yekêtî.

Paş ewey daway welam û rûnikirdineweman leberamber dawakarîy fewicekan lêkird, ew sereta supasî Kurdistanî niwê-î kird kehêzekanîyanî beserkirduwetewe, begleyîyekî dostaneşewe basî lewekird rageyandinekan giringî beçalakî û hewllî pasewanî sinûr naden, diwatir dawakarî fewicekanî berrewa zanîw witî: Hêzekanman beser qezakanî: Derbendîxan, qeladzê, hellebce, çiwarta, pêncwên û beşêkî qezay xaneqîn dabeşkirawew sinûrî çalakîman zîyatir le 500  kîlometir debêt û zorîney ew rûbereş şaxawiy û sextew pêwîstî bepasewanî zîyatir heye, belam mîlakman kemew tenanet nizîkey nîwey mîlakî dîyarîkiraw pasewanman heye.

Witîşî: Rojî 13/2/2008  lebexda çawim bewezîrî naxoy îraq kewt û rezamendî nîşanda 965  pasewanman bo dabimezirênêt, carêkî dîke çûmewe bo bexda, pêyan witim ew jimare zorew 85%y ew jimareyetan bo dademezirênîn, minîş razîbûm bew rêjeye kedeykirde 500  pasewan û 140  efser, keçî diway hênan û birdinêkî zor taêsta nekirawe.

Paşan ledirêjey baskirdinî çalakîyekanîyanda her lemawey 8  mangda rûnîkirdewe ke 76  otombêlîyan girtuwe kehendêkîyan leêran dizirabûn û hênawyane bo emdîwî sinûru hendêkîşîyan lêrewe awdîwî sinûrî êran dekiran, legell destbeserda girtinî 4534  ajell û 452  ton birinc kexerîkbû awdîw dekiran legell 103280  hezar lîtir sûtemenî qaçax û deyan parçey otombêl û sedan kîlo mis û elemnyom û... Htd.

Şîyawî amaje pêdane ke rojî pêştir muqedem Usmanî lêpirsrawî beşî peywendîyekan û tewawî efseran û pasewanekanî ke boman duwan amajeyan bo ew kêşeye kird kewezaretî nawxoy îraq fermandeyî giştî pasewanî sinûr lebexda tenîya ew pasewanane beşehîd dezanin ke leşerrî tîrorîstanda gîyan ledestdeden, belam eger pasewanêk lekatî becêgeyandinî erkêkî ferimîşda berrûdawî otombêl û her şitêkî dîke gîyan bispêrêt ewa be şehîd hisab nakirêt û mûçey bo serfinakirêt.

Lewelamî ew qiseyeda emîd Ehmedî fermandey lîway 3  î Silêmanî witî: Bellê ewe rastew taêsta 25  pasewanman berrûdawî corawcoru lekatî wacbـy resmîda şehîdbûn, keçî mûçekanîyan ragîrawe, bonimûne: Pasewanêkman lekatî derçûn û danî boseda mar beserîyewe dawew mirduwe, yan berrûdawî otombêl û Htd şehîdbuwe bebê ewey mûçekanîyan bo serfibiken

şerrî niwêy sard, yan şerrêkî tirî cîhanî

Lepay şerrêkî cîhanîda Kurdistan berew kiwê

îdirîs Mistefa 

Kêşey rusîya-corcîya cîhanî xisteberdem hawkêşeyekî tazey tirewe, zîyaderroyî nîye eger billêyin karîgerîyekey kemtir nîye leyanzey sêptember, belam mîdîyay cîhan kemtir em rûdawe bew gewreyîye nîşandedat. Hîç rûdawêk hêndey em rûdawey corcîya zilhêzekanî dinîyay (rusîya, emrîka, Ewrupa, çîn) aweha bepelew bepêxawisî leberamber yektirda qut nekirdewe, wek hawpeymanî nêwdewlletîş rêkxirawî (nato) î rojawa lelayek û (siko) î asîya lelayekîtir dana. Siko, kurtkirawey nawe înglîzîyekeyetî wate (rêkxirawî harîkarî wilatanî şengehay) leçîn.

Kêşeke hênd hestîyarî bexowe debînêt, boye lêdiwan û hellwêstî seranî zilhêz rastewxo beherreşew gurreşewe kobûnewey pirrtaw û berfirawan perçekirdarîyan beramber yektir niwand.

Hestîyarî em kêşeye her betenha lemeseley wizew hêlle newtîyekanî têperrbû bexakî corcîyada nîye, wate kêşeke hêndey lemewdayekî mêjûyî û sîyasî û exlaqîda dexulêtewe ewende lebabetêkî abûrî rwutida betenha çirr nabêtewe. Hellwêstî çawnetirsaney emrîka înca Ewrupa dijî rusîyaw pêdagîrî zîyatir bo kişanewey lexakî corcîyaw gerranewey rusîya bewşêwe peleyîye welame bo her hêzêkî tirî asîyayî, eger bîyewêt bêeqillî bewcore biniwênêt, pêş hemû şitêk welamêkî roşine bo êran katêk debînêt xezebî rojawa çone, eger bîyewêt yek hellwêst û yekdeng xo nîşanden, êran piştî berrusîya debest leastî nêwdewlletîda ta dakokî lêbikat, belam eweta rusîya waxoy ber sizakanî emrîka-Ewrupa dekewêt. Rusîya betemabû hemû corcîya dagîrbkat û serokekey şar wederkat, (30) kîlometirî mabû bigate teblîsî paytext, boye şêwey kişanewekey zor nakok bû legell corî pelamarekeyda. Wek kurd dellêt siwarbûn eybêk û dabezîn dû eyib.

Nihênî pelamarî rusîya bo ser corcîya

Cige lexewnî kilasîkî rusîya bo gerranewey, her hîç nebêt beşêk leympiratorîyete konekey, deywîst dest beser ew hêlle newtîyaneda bigrêt kebexakî corcîyada têdeperrin. Royiştinî karwanî sîyasî nêwdewlletî henuke leberjewendîy rusîyada nîye, çunke rusîya rojiberroj leberamber emrîkada lawaztir debêt. Hemû nawçe konekanî jêr nifuzî caranî rusîya yek beyek lelayen topî ramîyarî emrîka-Ewrupawe dekutirêt. Lelayekîtir behireberdarî wergirtin lew geşe abûrîyey kecorcîyay têdaye. Ledemanî êstay tengjey cîhanî abûrîda corcîya le (80%) abûrîyekey geşey kirduwe, belam rusîya bepêçewanewe (2) pile zîyatir hatuwete xwarê. Em halletî geşey abûrîye bo zorêk lekomarekanî caran diruste betaybet okiranîyaw kazaxistan. Leyek dû sallî rabirdûda geşey abûrî kazaxistan berradeyeke legeşey wilatêkî wek keneda zîyatire, lekatêkda keneda endamî heşt wilate pîşesazîyekey cîhane. Peregirtinî em komarane cige lelayenî abûrî lelayenî sîyasî û komelayetî û ferhengîyewe serkewtinî modêlî rojawa leberamber rusîyada nîşandeden. Em hallete berçawî rusîyay kiwêr kirduwe, yan debêt xoy allugorr pêbidat bew modêle yaxud modêlî eskertarî dewlletî çîdî natwanêt leorasîya yan lecîhanî êstada bewşêweyey rusîya bimênêtewe.

Osîtîyaw ebxazîya, dû qurbanî kêşekan

Osîtîya osîtîyayîn û ebxazîya ebxazîn herwek corcîyaw corcîyayî, boye mafî dewlletî serbexoy xoyan heye wek corcîya, belam lenêwan sê kuçkeyekî bê bezeyî nêwçeyî û cîhanîda gîrîyan xwarduwe. Lelayek rusîya bekarîyan dehênêt dij becorcîya, lelayekîtirîş leberdem zallmêkî wek corcîyadan, eger rusîya zewallî corcîya bêt, ewa corcîya zewallî osîtîyaw ebxazîyaye. Sêyemîn kuçke kerrojawaye leduwanekeytir baştir nîye, dûrrûyî hellwêstî rojawaw keş û fişî dîmukrasî û mafî mirovekey ledû kuçkekeytir xastir nîye. Rojawa betaybet Ewrupa lewperrî hellwêst niwandinî miroyîyaney xoyanda hemîşe sîyasetî (banêk û dûhewa) yan lehember çarenûsî netewekanda hebuwe.

Şerrî niwêy sard?

Herçende basî (şerrî niwêy sard) beçirrupirrî lesallî rabirdûda lerrêgey nawnîşanî kitêbêkewe hatearawe lenûsînî nûserî kenedî (mak makkêrinan), belam behoy em kêşeyewe wa zor begermî giwêbîstî zarawey (şerrî niwêy sard) debîn, giwaye wa xerîke destpêdekatewe lenêwan rusîyaw emrîka. Riwanîn lew kêşeye bem dîdewe helle têgeyiştinêkew her basêkîş lew bareyewe nezer kurtî dênêt, çunke hem zeman û hem mekan gorrawin.

Caran, rusîya şerrî sardî bepiştîwanî dû bere dekird keêsta hîçîyanî nemawe. Yekemîyan wek mebdeêk, sîstimêkî sîyasî û abûrî soşîyalîstî leberamber sîstimî sermayedarî rojawa, bo emeş nîwey cîhanî leçep û bizûtnewe rizgarî û azadîxwazekanî bedewllet û gel û culanewekanîyewe bedewrî xoyda xirrkirdbuwewe. Duwemîyan wek cyopolotîk, cige legewreyî cugrafîyay xoy keyekemîn wilate lecîhanda lerrûy firawanî pêwaney xakewe, herweha (15) dewlletî tirîşî likandbû bexoyewe kehem astî abûrî û sîyasî behêztir dekirdu hem aste cugrafîyekeşî gewretir dekird. Têkrray berhemî nêwxoyî nîştimanî ew demî rusîya, sovîyetî caran, lesallî (1988) zîyatir le (5) tirîlyon dolar bû, belam êsta (2 . 076) tirîlyon dolare. Leastî sîyasî û abûrîşda ew wilate cîyabuwewane hêndey lejêr nifuzî emrîkadan behîç kilocêk ewende lejêr nifuzî rusîyada nemawin, eger dujminayetîşî neken.

Leastêkîtirî hizrîda, şerrî sard şerrî dû modêlî ramîyarî-abûrî bû kedîtman beserkewtinî modêlî rojawa kotayîhat. Her hewllêkîtirî rusîya lerrastî em babeteda cige lelngefirtêy mirdinî ew modêlî kone zîyatir hîçîtir nîye. Xewnî gerranewey împiratorîyetî rûsî lejêr nawî komonîzm yan her şitêkîtir lecîhanî êstada mehalle.

Aya (nato) û (siko) yan emrîkaw rusîya berew rûy yektir dewestinewe?

Aşkiraye ke (nato) rêkxirawêke bo amancî serbazîy damezrawe lelayen wilatanî rojawawe, belam ey (siko).

Herçende (siko) wek sazmanêkî serbazîy leçeşnî (nato) xoy nehênawetederewe, belam beşêk lehziru mîdîyay rojawa zorcar leberamber natoda pênasey deken keeme boxoy helle têgeyiştinêke, çunke meramî serekî dirustbûnî (siko) harîkarî wilatanî endame leberamber meseley tîroru culanewe cudaxwazekan û Hemeçeşney qaçaxçêtî lesenterî asîyada. Girîman (siko) leberamber (nato) daye, belam her şeş endamî hemîşeyî siko kedewllementirînîyan çîn û rusîyan astî behêzî abûrîyan nagat benîwey abûrî emrîka, eme cige leyekêtîy Ewrupa. Ewe raste çîn legeşeyekî abûrî tîjtêperrdaye, belam wek binema serekîye abûrîyekanî wilat û dewlletda nagate emrîka, serbarî em geşe abûrîyey êstay çîn keçî zîyatir le (400) milyon mirov lexwar hêllî hejarîda dejîn wate leher (3) kesêk yek kes hejare leçîn. Egerçî êsta dolarî emrîkî letengjeda bêt, belam paye serekîyekanî abûrî emrîka taêstaş lepley yekemî cîhan û bigre tak û tenhaşe. Koy berhemî nêwxoy nîştimanîy salaney her hemû endamanî (siko) beendame çawdêrekanîşewe kehîndu êranîşî têdaye degate dewrûberî (9) tirîlyon dolar, keçî emrîka xoy betenha degate (14) tirîlyon dolar. Lerrûy sîyasî û abûrîyewe cige lemenfesî nahezî lemêjîney gewrey nêwan ew wilatane, zorêk lewlatanî (siko) peywendîy behêzîyan legell emrîka heye, lewane xudî çîn înca hîndstan. Bigre behêztirîn şerîke beşî bazirganî legell emrîkada çîne. Dewllemendtirîn wilatî wize lesenterî asîyada behere dije emrîkayîyekeyanewe beşî şêr lenewt beemrîka deden, pêş hemûyan êran, bemercêk peywendîyan legellda baş bikat. Leyekêk lew bellgenamaney wezaretî karubarî derewey emrîka-mektebî rojhelatî nawerrast lesallî (2006) da lerrojnamey (waşinton post) da bilawbuwewe, bas lenameyekî çend xallî komarî îslamî êran dekat kediway rûxandinî sedam lerrêgey sefaretî swîsirawe letaran befaks rewaney emrîka dekrêt û têyida hatuwe: Komarî îslamî êran beşî şêr lenewt beemrîka dedat û piştîwanî rêkxirawe îslamîyekanî felestîn û lubnanîş radegirêt bemercêk emrîka waz lesîyasetî dij Bekomar bihênêt û arastey sîyasetî xoy bigorrêt lerrûxandinî deselatî cimhurî îslamî. Belam emrîka em nameyey wêllkird. Beherhall... Rusîya lew (9) tirîlyon dolareda tenha be (2) tirîlyon dolaru tozêk zîyatir beşdarîy dekat, wate koy berhemî nêwxoy nîştimanîy rusîya (2 . 076) tirîlyon dolare, be berawird legell emrîkada ke (14) tirîlyone, her lehsab nayet. Kobûnewey (hawbeşî wilatanî şengehay-siko) hefteyek lemewpêş letacîkistan sebaret berrûdawî em diwayîyaney rusîya-corcîya beaşkira destepaçeyî yan rûnitir billêyin dîwî heqîqî ew rêkxirawey nîşanda, behêztirîn bellge lewêda qisekanî serokî çîn bû kerrastewxo yan narrastewxo rexney lerrusîya girt lepelamardanî bo ser corcîya bewşêweye, înca beyannamey kotayî bêlayenî tewawî nîşanda lemerr kêşey nawbirawewe. Bigre çend rojêk diway ewe çîn berresmî bêlayenî xoy lekêşeke rageyand.

Locîkî şerr

Têgeyiştinî baw kilasîkî mentîqî şerr lecbexaney serbazî û jimare zorî supa, dewllemendî wilat leserçawe siruştîyekan û bûnî çekî zebelah debînêtewe, belam locîkî taze şerr letwanayîye teknolojîyekan û jêrxanî abûrî wilatda debînêtewe kehendêk lebirrgekanî mentîqî yekemîş lexodegirêt. Ewe raste tiwanay serbazîy rusîya behêze, belam belocîke dêrîneke serçawey wizey hêz ledinîyay êstada keteknolojîyaw sofit wêre ledestî emrîkadaye. Lehîç layenêkîtirî milmilanêda rusîya natwanêt dereqetî emrîka bêt, eger lerrûy serbazîşewe lêkîbdeynewe tiwana serbazîyekanî emrîka pêşkewtwutire. Eger qise bêteser bekarhênanî çekî etomîş lexêrayî lêdan leamanc, ewa emrîka lepêştire, eme cige lehendêk jimêrîyarî tirî ceng.

Aya derîyay reş reşayî cengêkî cîhanî lêberzdebêtewe?

Rusîya hergîz bawerrî nedekird emrîka înca Ewrupa bewşêwe tunde bênepêşewe leser meseley corcîya, rusîya têgeyişt kellegayetîkirdin beweqilley caran bawî nemawe. Eweta Ewrupa bakî nîye lewzehênan lerrusîyawe ke le (25%-30%) wizey Ewrupa lerrusîyawe dêt, bigre herreşey sizay abûrî lerrusîya dekat, ewe emrîka xiraptir leEwrupa bakî benewt û wize yan bazarrî rusîya nîye. Nihênî eme çîye?

Yekem: Meseley newt xerîke ew qursayîyey caranî namênêt, çunke wa bedîlî newt dêtearawe, çendan hewllî zanistî berdewam heye lembwaredaw taêsta serkewtinîyan bedesthênawe, belam bekemî, lewane dirustkirdinî otombêlî bê benzîn.

Duwem: Dozînewey bazarrîtir lebazirganîw wize, bo nimûne berewpêşçûnî peywendîyekanî emrîka legell wilatanî emrîkay latîn betaybet berrazîl. Giringe bwutirêt, berrazîl wa xerîke betewawî wek yekêk lecemsere behêzekan bederdekewêt û xudî peywendîy girtinî emrîka legellîda bayexî xoy heye. Lesallî parewe taêsta çendan peymanî bazirganîw wize morkirawe betaybet dewllemendî berrazîl legenmeşamîda keêsta leberrazîl serçawey yekemî wizeye. Têkrray berhemî nêwxoy berrazîl least rusîyadaye kenizîk (2) tirîlyon dolare.

Sêyem: Rûdanî şerrî emcare eger rûbidat, diruste kerrastewxo karkird leser hemû cîhan dadenêt, belam merc nîye bewêney dû cenge cîhanîyekeytir bêt, çunke rusîya ew qutbe gewreye nîye bewêney Ewrupa yaxud çîn bitwanêt kayey cengêkî cîhanî bêt. Herçende şerreke berpabêt xokujîyeke bo hemuwane, belam lediwayîn menzillda rusîya dedorrêt, cige leşllejanî wilatanî dewruberî. Zemîne xak û xollîyekey lerrojawa nabêt, herweha matirîyallî miroyî şerreke zortir dekewête estoy wilatanî xawen xak û xoll. Gorrepanî ew şerre senterî asîyaw bedîyarîkirawî asîyay başûr yaxud xakî orasîya. Killpey şerrî emcare leberdem mallî rusîyadaye, çon helaysêt û bikujêtewe zererî yekem xoyetî herçend şerreke karkirdî tewawî lehemû cîhan debêt. Lemêje derîyay reş û wilatanî berdemî û tenanet piştîşî wek azerbaycan buwete cê nifuzî emrîka, betaybet lem çend hefteyey diwayîda derîyay reş bekirdeyî reşbuwe behoy hatinî çendan cor keştîgelî zor pêşkewtûy nato. Emane amajey xêr nîn, herçende katî şerr dîyar nîye, belam mekan û zemînekey çaw bebaşî deybînêt. Leyek halletêkda rûnadat, ewîş eger rusîya waz leserkêşî qutbـy bûnî caranî bihênêt û rû ledanustan û giftugo sîyasîyekan bikat. Bo emrîka zor girfit nîye cemserî taze derbikewin yaxud hebin, belam zor boy giringe ew cemsere pê lehedî xoy têneperrênêt, wek rusîya.

Beherhall, bosoy şerrêkî cîhanî dekrêt. Ême wek kurd yekeyekî ew beşe cîhanîye debîn kerrastewxo karkird leserman dadenêt û wek wilatîş Kurdistan dirawisêyekî êcgar nizîkî ew şerre debêt û her şillejanêkî lew şêweye leqazancî kurdda nîye hêndey leqazancî dewlletanî dagîrkerî Kurdistandaye, çunke kêşey kurd lepirroseyekî şillejanî awehada ewendey dête allozkirdin nayete çareserkirdin.

Lepay şerrêkî awehada Kurdistan (herêm) berew kiwê?

Bewêney karesate cengîyekanîtir ke lenawçekew cîhanda rûyandawew kurdu Kurdistanekey beşî herezorî karesatekeyan berkewtuwe, her awehaş emcarew lemergesatêkîtirda gewretirîn kawlkarî ber mallekeyan dekewêt. Dûbare sazdanewey nexşey cîhan û mesele sîyasîyekanî lepeywend pêwey encamî hemû şerre cîhanîyekan buwe. Her wilat û neteweyek eger leser hendêk çeqî stratîjî qinoçkeyan nebestbـêt, ewa kes awirrîyan lênadatewe. Nek her ledû sibeynêyekî ew barudoxe şillejaweda pelamarî Kurdistan bidirêt kezor pêşbîne turkîya deykat, bigre ledoxêkî wek êstaşda eger xudî hikumetî îraq behêzbuwewew pelamar bidat kes nayate deng, eger bêne dengîş nîwe nîwey herweha nîwe nîwey wilatî corcîya nabêt lekatêkda Kurdistan lezor ruwewe lecorcîya zîyatir payey stratîjî mehkemtirî têdaye. Boewey dewlletan hellbiden lesert debêt destit bedû arastey sîyasî êcgar metîn û here giringewe girtbـêt, yekêkîyan destgirtin begurîsêkî stratîjî abûrîyewe. Ewîdîşîyan yekgirtûyî û berrêwebirdinî sîyasî wilat. Bedaxewe kurd destî xallîye lepeywend bem dû arasteyewe, roşintir billêyin kurd xoy destî xallî xoy nîşanî beramberekanî dedat. Kerkuk taqe gurîsî destî kurd bû kedebû hemû qursayî xoy lehemû cêgekanîtirewe, her lehewellewe taku êsta debû larîyekan beher nirxêk buwaye labnirayanete lawe, debû beher şêweyek biwaye hemû tiwanakanî bo bixategerr ta raykêşêt belay xoyda, belam efsus ezmûnî deyewnîwêk lesîyasetkirdinî nêgetîvane lenawçekanî tirî herêm zor toxtir lekerkukda rengîdayewe. Lawazîy lehzirî ramîyarî kurdîda ledestûrda pengî xwardewe, giwaye lerrêgey destûrewe Kerkuk bedest dêtewe lekatêkda birdinewey Kerkuk tenha leferahemhênanî sîyasetêkî nêwxoyî guncawî dûr leeqillî hizbî kurdî debû. Dîyare taêstaş hizrî kurdî ewe nabînêt sîyasetî (ke zor hat qewalle betalle) hemîşe hukim dekat nek peyman û hawpeymane sîyasîyekan. Xallî duwem kederbarey yekgirtûyî û berrêwebirdinî sîyasîye Kerkukî lehemû şarekanîtir xiraptir kirde qurbanî xoy, boye katêk Kerkuk ledest deçêt kurdîş ledest deçêt leyiraqda, ew îraqe niwêyey birrîyarbû kurd xewne sîyasîyekanî tîya bilawênêtewe.

lêkoller lekeneda.

Edirissalih@gmail. Com

kerkuk û şerre labelakan

Maweyeke emcareyan lelayen xomanewe derk beşerrêk dekrêt, ke bekerkuk defiroşirêt, şerrî hendê berpirsî kurd leherêmî Kurdistan bekerkuk û niwêneranî kurd lebexda, cige lekem bayexkirdin hîçî dîke nageyenêt. Renge eger rojnamenûsan ewebiken karêkî asayî bêt, ewîş nek şerrfiroşî çawdêrîkirdinî rewşekew rexnegirtinî karekan, lem rojaneda lew şêweye hî berpirsan sê boçûnim xwêndewe, rojnameyek denûsêt serokî herêmî Kurdistan leniwêneranî kurd lebexda turreye, amaje bedîdarekey rojnamey şeriq elewiset-îş dekrêt, giwaye Barzanî basî lekem deselatî tallebanî kirdbêt lebexda, bebirrway min lem doxeda Barzanîw tallebanî tewawkerî yekin, lêkdanewey qisekanîş becorêkî dîke nek xizmet bepirsî kurd nakat bigre kem bayexî dekat, axir tallebanî payeyekî giringî manewey herêmî Kurdistane, eger na fermû lêdiwanekanî malîkî û seranî ereb û nîyazekanîyan bixwênnewe, her bo xoy lêkdanewey qisekanî Barzanî bew corey ke letwanakanî serkirdayetîy kurd lebexda kemibkatewe lelayen her rojnamew nawendêkewe, karêkî hizbîyaney rwutew xizmet bekurdayetîy nakat, dillnîyam Barzanî wek serokî herêmî Kurdistan ewe nakat, ewetey serokî herêmîşe, kemtir xoy weku serokî hizib nîşan dedat, lêdiwanî seyrtir lemane qisekirdinî herîyek le mesîb rojibeyanîw diktor nasîh xefure, keewan herdûkîyan Kerkukîn, rojibeyanî pêştir endamî encumenî Kerkuk buwe leser lîstî partî, êsta lekonfiransêkî bo maddey (140) lehewlêr bestuwe, dellêt: Em konfiranse paş ewe dêt keberpirsanî Kerkuk neyantwanî weku pêwîst karekanîyan biken û kemiterxem bûn, min lewe serim sûrrdemênê kekarbedestan bew şêwaze leser yektir qisebiken, nek rojnamenûsan û roşinbîran keweku witim ewan zîyatir çawdêrin, min demewêt tenha yek şit lerrojbeyanî bipirsim erê boçî welamî daxwazîyekey lîstî birayetîy nedirayewe?, ewey lebexdaw Kerkuk berrêwedeçêt, her lepênawî Kerkukda nîye, lepênawî hemû Kurdistandaye, mêjû ew rastîye dellêt nek min, diway qeretepe eger lexaneqîn serî girtba dimanbînî supay îraqî çon mirxîyan lepêncwên û Rewandizîş xoş dekird.

Diktor nasîh xefûrîş rexne leserkirdayetî kurd lebexda degirêt hemû emane lew kateda keserkirdayetîy kurd lebexda xoyan leşerrêkî qursdan legell hikumetî îraqî, perleman û malîkî û wezaretekan û hizbe rubîyekan, şerrêkî dîkey labela lelayen xudî kurdewe bekerkuk û bew serkirdayetîye defiroşirêt, ketaêsta hokarî yekemî hellnegîrsanî şerrêkî xwazirawî kurdu erebin lelayek erebe îraqîyekanewe, min lehemû em lêdiwanane watêdegem hewill heye bo ewey wêneyekî tellxî serkirdayetîy kurd lebexdaw Kerkuk nîşanî herêmî Kurdistan bidirêt, emeş bo xoy teqelayeke bo dirzxistine nêwan yekirrîzîy kurdewe leêstada, boye pêşnîyazdekem herêmî Kurdistan û serkirdayetîy kurd lebexda yek qisekerî resmîyan hebêt nek ewey ke lekarî yektir kemibikirêtewe.

Letîf fatîh ferec

Latef_ff@yahoo. Com

hemedanî emrrow ekbatanî diwênê

umer Îsmayil marif bawzêyî 

Hemedan, ew şare dêrîn û benawbangeye keserdemanêk paytextî dewllet û wilatî mad buwe. Keewkate gewretirîn û benawbangtirîn fermanirreway nawçekebûn. Paşayanî mad lewêwe serperştî ew nawçaneyan kirduwe keêsta pêyidewtirêt Kurdistan. Em şare dêrîney rojhelatî Kurdistan kewtote nêwan parêzgakanî (zincan) lebakûr (sinew kirmaşan) lerrojawa, nawçekanî lurristan û parêzgay (xurrem abad) lebaşûru parêzgay (qum) lerrojhelat. Rûberekey (19445) kim4  û (19/1) hemû xakî êran pêkdênêt. Parêzgay Hemedan leheşt qezaw (177) gund pêkhatuwe. Lezstanda awheway sardew nawçeyekî kiwêstan û şaxawiye, bekêwekanî (ellwend, xuda bendelû çilçeşme) dewre dirawe, keçîyay ellwend (3800) mi leser astî rûy derîyawe berze, her emeş waykirduwe kexawenî zortirîn serçawey aw kanîyaw bêt, (sîyarwut û tîrwar) dû rûbarî benawbangî ew nawçeyen, ke leçîya serkeşekanewe serçawedegirin. Em şare zêdî babatahîrî Hemedanîw meftunî Hemedanîw xwace reşededîn (alfçil alhmdanî) wezîrî benawbangî serdemî êlxanîyekane. Keemane lekesayetîye nawdarekanî kurdî em şaren. Hemedan bepêncemîn şarî mêjûyî dadenirêt leser astî êranda, her emeş waykirduwe kehikumete yek lediway yekekanî êran kar bo sirrînewey nasnamey kurdêtî em şare biken û rastî mêjuwekey bişêwênin, çend neteweyekî wek faris û turk têkelawî danîştwanekey biken, bo kemikirdinewew nehêştinî asewarî bayexî mêjûy kurd leşarekeda. Herçende taêsta bellgew serçawey zor wird leser jîyan û guzeran û peywendî komelayetî, sîyasî, abûrî, madekan lew şareda leberdestda nîye, belam eger çawêk bemêjûy nûsraw dêrînî Hemedanda bixişênînewe eweman bo derdekewêt kehemedan leserdemî madekanda nawî (ekbatan) buwe, lesallî (701) p. Z, kirdûyane bepaytextî xoyan. Wişey ekbatanîş kebezmanî madî pêyutirawe (heng mitina) wate cêgay kobûnewe yan şiwênî danîştinî madekan, bellgey em rastîyen. Leser çonîyetî bunîyadinan û dirustkirdinî em şare mêjûnûsan û şarezayan hawirranîn, çunke hendêk pêyanwaye keşajne (semêramîs) î paşay aşûrîyekan em şarey dirustkirduwe, diwatir leserdemî yekem paşay mad firawan û nojenkirawetewe. Herçî mêjûnûsî benawbangî Yonanî (hîrodot) îşe dellêt: Sallî (701) p. Z serok xêll û pîyawmaqulanî mad kesêkîyan wek paşa boxoyan dîyarîkird benawî (dîyaako) ke kesêkî bîrmendu şarezaw xoşewîst bû lay hemuwan, diwatir birrîyarîyanda leser çîyakan agirbikenewe bem boneyewew bîkene cejin û xoşî, keem cejine êsta becejnî newroz nasrawe. Paşan dîyaako dawa lexellkeke dekat kekoşkêkî bo dirustbiken, ledewrûberî koşkeke şarêk bo nîştecêbûnî xoyan bunîyad binên, boewey şareke bikate paytextî dewllet. Hîrodot dellêt: Serzewîyek keew koşkey têda dirustkirabû birîtîbû legirdêk, boewey koşkeke beser şarekeda birrwanêt û lehemû layekewe dîyarbêt. Diwatir (7) dîwarî bazneyîyan bo parêzgarîkirdinî koşik û qelakan bedewrî yekda dirustkirduwe, keher dîware lewî tir berztirbuwe, lenawerrastî diwa dîwaru leser girdeke koşkî paşaw gencînekan leser rûberî zîyatir lekîlometirêk dirustkirabûn, tewawî beşekanî em koşke ledarî sîdiru serû û binimîç û serdergakanîşî bewereqî zêrrîn rûpoşkirabûn. Qeraxî her dîwarêkîş berrengêkî taybet rengkirabû, yekem dîwar berrengî spî reng kirabû, duwem berrengî reş, sêyem sûr, çiwarem şîn, pêncem narincî, dû dîwarî ser perr rengawirreng beşî xwareweşîyan şeşem zîwîn û hewtem alltunî bû. Kerrengekan amajebûn bo hewit tîrew hoze serekîyekey mad.

(bagwas) xizmetkarî taybetî eskenderî mekdonî kediway dûsed sall lenemanî madekan em şarey beçawî xoy bînîwe lebîrewerîyekanîda dellêt: Ekbatan koşkêkî spî û çiwar dewr dîwarî rengawirreng bû, kewtbuwe damên çîyayek, koşkî paşayetî dîwarekanî bezêrru zîw rengênirabûn, berheywanêkî fênkî hebû kerruwew kêweke dirustkirabû. Çiwar paşa benawbangekey mad nizîkey (150) sall em koşik û qela û şare paytextî dewlletekeyan buwe. Diwatiru diway ewey kekorşî exmînî destî beser em şareda girt û dewlletî madî rûxand, leber xoşî siruştekeyî û qereballxî û taybetmendîyekanî em şarey wek pêgew paytextî dewlletî hexamenşî hêştewe. Diwatir lekatî fermanirrewayî paşakanî tirî hexamenşî ekbatan wek paytextî hawîney wilat dîyarîkira. Giringtirîn şiwênewarî serdemî madekan ke leşarekeda mabêt, şêrêke ke leberd dirustîyankirduwe, em şêre tasallî (1930) z bepêwe buwe, belam diwatir wirde wirde zîyanî pêgeyiştwew natewaw buwe. Ewey kelêreda demênêtewe amajey pêbikeyn eweye, kebedaxewe êsta nek her basî kurdêtî em şare nakirêt, bellku leser nexşey Kurdistanî gewreşda şarî Hemedan dîyarînekirawew kes beşarêkî kurdî nazanêt, cige lewlate dagîrkerekanî xakî Kurdistan xoşman kemiterxemîman kirduwe beramber mêjûy dêrînî em şare, keserdemanêk paytextî wilatî bapîranman buwe. Pêwîste ledahatûda behemû layekman kar bo dûbare beKurdistanî kirdinewey em şarey rojhelatî Kurdistan bikeyn.

Bo em base sûd lem serçawane wergîrawe

arîyekan û maddekan-di. Erdeşêr xudadadîyan, û-ela Nurî babe lî, Silêmanî (2003) 0 .

eskenderî mezin-marî rinulît, lefarisîyewe: Umer Resull xidir şînkî, çapî yekem Silêmanî (2006) xaney çap û bilawkirdinewey qan.

mallperî farisî (himdan nîwz).

Aumerasmail@yahoo. Com

hîkayetekanî mêjû

Û: Şehirezad Ebdullla 

Muzeferedîn şay êran letanew teşeru xozîtkirdinewey dewruberu pîyawanî xoyşî detirsa, sallî (1323) ke xebat û koşşî meşirutexwazan geyiştbuwe tiropik, muzeferedîn şa birrîyarîda herçî zwutire fermanî meşirute derkat. Lenawerrastî mangî şeibanî ew salleda kerrojî selamî taybetî bû lederbarda, be (nizam almlik) î wezîrî dadî wit: Pêwîste dîwan rêkbixen û yasay dadperwerî wek xaney dadperwerî derewey wilat berrêwebçêt, paşan rûyikirde amadebuwan witî: Eger êran-îş wek hemû dewlletekanî meşirutew destûrîyan lêdehat, ewkate hem min asûde debûm û hem hawlatîyanîş.

Emîr bihadir kepîyawêkî sitemkarbû, her ke em qisaney şay bîst bedengêkî berz nerrandî û witî: Eger alî hezret carêkîtir ferimayşî wabdat ewe min sikî xom dedirrim.

Muzeferedîn şa paş bîstinî em hawaru turreyîye gileyî amêze letirsa bêdeng bû.

Berrastî min peyrrewanî tom

Yekêk lew çîrokaney ke lezmanî dyocînewe demawdemî pêdeken emeye ke witûyetî: Min, herkesê nan û xorakî bo bihênamaye lêy wird debûmewe, ewaney keşitêkim fêrkirdbûn nanekeyanim werdegirt û hî kesanî tirîşim degêrrayewe. Min nanim legell hemû kesêkda nedexward, tenha dawetî ewanem pesend dekird kedawayan lêdekirdim fêrîyanbikem. Carêk çûm bo mallî genicêkî dewllemend, lejûrêkda pêşwazîlêkirdim ke pirrbû lenexşunîgarî zêrrîn û wêney dillirrfên, beşêweyekî weha reftarmkird ke xawen malleke têbigat min hîç bayexê bexoy û ewey ke heyetî nadem, boye witî: Bem reftarey toda waderdekewêt ke min bemirovêkî bêterbêt dezanî, belam min nîşanîdedem ke berrastî lepeyrrewanî tom. Ew pîyawe ew roje herçî hebû bexşî bexzim û qewmî xoy, kollêkî lepişt naw bediwama rêgay girteber.

Bijî hizib

Leberlînî rojhelat, diway cengî duwemî cîhan bepêy birrîyarî taybetî debwaye hemû xêzanêk zanîyarî tewaw derbarey xoyan be berdewamî bedewllet biden, endamî her xêzanêk rahatbû katî derçûnîyan lemall leser kaxezêk binûsin lekiwên û çî deken. Lekaxezêkda ke bedergay yekêk leapartmanekewe hellwasirabû nûsirabû: (şew zû lebaregay hizbî komonîzmim ta seat diwazde nagerrêmewe, bijî hizib-babe). (şew zû lebaregay hizbî komonîzmim û ta seat diwazde nagerrêmewe, bijî hizib-daye). (pêwîste ledanîştinî xwêndinewey peyrrew û pirrogiramî hizbda amadebim zû nagerrêmewe, bijî hizib-girta). (ta seat yazde leyarîy futbollî şewaney sendîkam, beşdarbûnîş bezore, bijî hizib-yuhan). Lekotayî nameyekîşda nûsirabû: (herçî leapartmanekey êwedabû birdim, bijî hizib-diz).

Serçawe

Hizaru îk hikayit tarîxî, mihmud hikîmî

îsmayil heqî şaweys pîyawêkî gewrew nawêkî win

mîran Usman 

Mamosta Îsmayil heqî şaweys pîyawêkî biwêru xawen hellwêst û heqbêju nîştimanperwer bû. Xawen qellemêkî bebirrşt û selîqeyekî zorbû, em rastîyeş beaşkira benûsîn û berheme nawazekanîda dîyare, Mamosta tewawî temenî xoy lexzmetî gel û nîştimanekey ta diwasatekanî jîyanîşî berdewam bû lexebat û heqbêjî leberamber dujminanî gelî Kurdistan. Îsmayil heqî şaweys cigelewey xebatgêrru sîyasetmedarêkî gelekeman bû, lehemankatda roşinbîru nûseru mêjûnûsêkî gewreş bû. Xawenî çendîn berhemî corawcorî nayabe lewane: Komîtey îstqlalî Kurdistan, hikumetî Kurdistan, lejêr her dirextêkda siwarêkî kurdu leher biniberdêka pîyadeyekî kurdî lêye bo parastinî Kurdistan, komellî Kurdistan, xebatî gelî kurd lerrojekanî cengî gêtîy yekemînda lederewew nawewey Kurdistan, pîyawe mezinekanî gelî kurd mîr Ebdulirrezaq Bedirxan, şorrişî quç gîrî, mefkure, nûsînî kurdî çon debê? Nameyek bo şay êran, qellemrrewî serokî mîllî kurd Îbrahîm paşa, emanew çendan babet û berhemî nawaze ke lemrroda bûnete serçaweyekî giringî mêjûyî, çunke çendan rûdawî sedekanî rabirdûy lediwutwêy berhemekanîda bo destnîşankirdûyin.

Bêguman herçonêk lejîyan û hellwêstekanî Mamosta şaweys bidiwêyin hêşta heqî xoyman nedawetê, çi cay leweha kurte basêkîşda, boye lêreda tenha yek hellwêstî şaweys dexeyne berçawî xwêner, katêk Mamosta Îsmayil lesallî (1919) da, niwênerî Kurdistan buwe bo giftugo legell jenerall firîzeru mîcer sonî hakimî Kurdistan derbarî meseley Kurdistan. Katêk firîzer daway teslîmbûn û bedestewedanî nawçekanî Silêmanî dekat, şaweys lewelamî înglîzekanda bem şêweye welamîyandedatewe: Êwe ledijî Kurdistan îlanî herbtan kird xîlafî ehdu mahedey Kurdistan û înglîztan kirduwe leherdûla xesaru kuştar buwe?, îngltere lem cengeda mesulin, bepêy mahedey Kurdistan debê îstîqlalî Kurdistan mihafeze bikirêt, herçî xwênrrjawe leşkirî Kurdistan, melîkî Kurdistan, hikumetî Kurdistan, Şêx Mehmud mesul nîye, gunahî xwênrrştinî em meisumane leser înglîze, herweha dellêt: Êwe beceng û xwênêkî zor encamî kar detwanin Silêmanî bigrin, belam natwanin bêne naw cergî kurdu Kurdistan, emanew çendan hellwêstî ciwamêraneytir lehellwêstekanî Mamosta Îsmayil heqî şaweys nawî tewawî Îsmayil Resull Ehmede, sallî (1896) z. Lemusill ledayikbuwe, lesallî (1903 -1908) lequtabxaney rujidî serbazî leslêmanîw bexdaw estenbull xwêndûyetî û bepley mulazmî dû derçuwe, paşan le (1913) beşdarî şerrî bellqanî kirduwew leşarî (silanîk) bedîlgîrawe, diwatir çote estenbull û lesallî (1914 -1918) beşdarî lecengî cîhanî yekem kirduwe, paşan le (1918) gerrawetewe Silêmanîw ewkateş şerr lenêwan Şêx Mehmudî Hefîdu înglîzda rûyidawew şaweys wek genicêkî xwên germî kurd lewşerreda beşdarbuwe, lesallî (1919) lerrêgay tebirêzewe serleniwê çuwe bo turkîyaw lesallî (1925) da lecengî aras (qars) beşdarîkirduwe, lesallî (1927) da gerrawetewe bo îraq û buwe bemamosta, lehemansallda çuwe bo parîs, sallêk paş ewe gerrawetewe îraq û çote rîzî supay îraq, diwatir lesallî (1934) da dûbare çotewe parîs û lesallî (1935) da çend çawpêkewtinêkî legell pîyawe benawbangekan û rojnamekanî ewêda sazkirduwe bemebestî derxistinî rûy geşî şorrişî Kurdistanî bakûru şorrişekey Şêx Seyid.

Lesallî (1936) û leserdemî (yasîn paşa) gerrawetewe îraq û kirawetewe qayimqamî (akirê) û diway heşt mang lekarekey labirawew dûbare leserdemî Reşîd alî geyilanî kirawetewe beqayimqam, lesallekanî (1939 -1940) buwe beqayimqamî ranîyew mexmûru her lewsalleda destî lekarpêkêşrawetewew dûrxirawetewew zîyatir leweş xirawete zîndanekanî Silêmanîw Kerkuk û bexdaw dîwanîyew rumadî, lesallî (1952 -1955) bo Şamîye dûrxirawetewe leberewey endamêkî çalak buwe ledamezirandinî bizûtnewey aştîxwazan. Sebaret benaznawî (şaweys) îş, kehendê kes dellên giwaye Mamosta Îsmayil berreçellek xellkî gund yan nawçey şaweyse, belam (di. Dilêr Îsmayil heqî şaweys) ew rastîyeman bem core bo aşkiradekat: Paş dagîrkirdinewey Silêmanî hawkaranî Şêx Mehmudu şorrişgêrranî Kurdistan ewey kewte berdestî dagîrker kewte ber şalawî kuştin û girtin û azardan... Îsmayil heqî şaweys lewkateda leşarî Silêmanîda xoy deşarêtewe, înglîzekan behoy bekirêgîrawekanîyanewe dezanin leşarda mawew deyanewê destgîrî biken, belam behoy yekêk ledanîştwanî Silêmanîw ewaney lay înglîz kardeken em hewalle degate şaweys û behoy purêkîyewe leşar beclubergî pîyawêkî aynîyewe derbazdekrêt û deçête şarezûr, legundî (bêstan sûr) debête Melaw nawî xoy denê (Mela şaweys). Bem şêweye nazinawî (şaweys) î bo zîyaddebêt, katêk însanî kurd aşnadebêt bejîyanî kellepîyawêkî wek Îsmayil heqî şaweys, ewkate boy rûnidebêtewe keçende sitem beramber em têkoşerey gelekeman kirawe, lelayen wezaret û layene peywendîdarekanî hikumetî herêmewe, bewey taêsta wek pêwîst awirr lejîyan û kesayetî pirr şkoy nedirawetewe, zîyatir leweş Mamosta beşêweyek perawêzxirawe ta astî bîrçûnewe, kehêndey nemawe naw kollnedane mezinekanî win bibin û newey niwê namow na aşnabin pêy, emeş bêwefayî û naheqîye beramber xudî Mamostaw rêbiwaranî rêgakey dekrêt, boye cêgay xoyetî ke layenî peywendîdar berrehende edebî û roşinbîrî û sîyasîyekan, awirrêkî ciddî lekesayetî û jîyan û berhemî Mamosta şaweys bidenewe, taweku bibête estêreyekî pirrşngdar lezîhnîyetî takî xellkî Kurdistan û şarezabin bejîyan û têkoşanekanî Mamosta... Paş beserbirdinî temenêkî zêrrîn, diwacar Îsmayil heqî şaweys, leberwarî (12/5/1976) bexemî qullî nîştimanewe dille gewrekey bo diwacar lelêdan kewt û benexoşî leşarî Silêmanî bo hemîşeyî mallawayî kird. Hezar rehmet lemamostaw rêbiwaranî rêgakey 

Perawêzekan

umêd aşna (Îsmayil heqî şaweys û jîyan û berhemekanî).

di. Kemal mezher Ehmed (mêjû)

borse

d. Nehiro elî/okiranîya 

Herçende hikumetî herêmî Kurdistan kemukurrî zore, belam legell eweşda ewe mawey çend sallêke hewill û tiwanayekî zorî bekarhênawe boawedankirdinewew serleniwê binîyatinanewey jêrxanî Kurdistan, cige leweş hikumetî Kurdistan hanî sîstimî bazarrî azad edaw çalakane piştgîrî keritî taybet dekat û giringî pêdedat û, hewllî geşesendinî dedat. Eweta xoşbextane maweyeke hikumet û desteyek leabûrînasan û pisporranî barî darayî lehewllî kirdinewey borseyekdan lepaytextî herêmda, kebedaxewe zorbey xellkanî Kurdistan û xawen kompanîyaw bazirgan û sermayedaran û tenanet pîyawanî hikumetîş zanîyarîyekî etoyan nîye derbarey zanistî abûrî nek borse.

Borse xoy lexoyda pêkhateyekî alloze boye bepêwîstmzanî hendê zanîyarî binçîneyî derbarey borse bexwêneranî azîz pêşkeş bikem

Pêş hemû şitêk debêt bizanîn borse (Bourse) çîye?

Borse: Birîtîye lebazarrî allugorrkirdin yan nawendî kirrîn û firoştinî Bekoy şimek û xizmetguzarî û hêzî karu pişik û qewallew dirawHtd. Ewey cêgey amaje pêdane her lepeydabûn û geşesendinî bazirganîyewe borse peydabuwe, bepêy serçawekanî mêjûy abûrî lesedey yekemî zaynîda lejapon boyekemcar kirrîyaru firoşîyar legorrepanêkda kobûnetewew Mamelley bazirganîyan kirduwe wek şêweyekî seretayî borse, îtir wirde wirde em ezmûne bilawbotewe bo şiwênekanîtirî cîhan taweku lesedekanî sîyanzew hejdeda borse leşarekanî bakûrî îtallîyaw başûrî ferensa beşêweyekî rêkupêktir peydabûn, lesallî (1570) da beşêwey ferimî le lenden borseyek kirayewe benawî (borsey lendenewe), gişt serçawekan kokin leserewey keborse (Bursa) wişeyekî latînîye wate (kîsî pare) wişey borse peywende benawî bazirganêkî ferensîyewe van dêr bursê, kexawenî utêlêk buwe benawî xoyewe utêlî bursê, legewretirîn senterî bazirganî ewkate leşarî filandêr-birugê, bazirganekan legorrepanî ew utêleda kobûnetewew Mamelleyan kirduwew zanîyarîyan gorrîwetewe 

Borse amrazêke leamraze abûrîyekanî bazarrî azad beşêweyekî guncaw kirrîn û firoştinî kalaw xizmetguzarîyekan rêkupêk dekat û, zemîneyekî guncawî abûrî û yasayî derrexsênêt bo Mamelle bazirganîyekan lewlatdaw sîfetî şefafîyet dedat besewdaw Mamellekirdin, borse wek yekeyekî bazarr bepêy têwirî zanistî abûrî (xwast û xistinerrû) lebazarrda xoy rêkdexat û kêberkêy abûrî dirust dekat lenêwan kompanîyakanda her leber karîgerî heman yasay bazarrda nirxekan pêkidehênirên, bewatayekîdîke behoy rêberî (Index) borsewe nirxî kalaw xizmetguzarîyekan dîyarî dekrêt lerrêgey dîyarîkirdinî nirxî (pişik û qewallew kaxezî darayî û dirawekanewe). Bêguman gişt Mamelleyek leborsekanda lerrêgey cambazekanewe (Broker) dekrêt kepêyan dewtirêt (cambazîy borse-Stocik Brokers). Cambazekanî borse wek nawendgîrêkin lenêwan kirrîyaru firoşîyarda beramber bedest xoşaneyek kepêy dewtirêt cambazîy yan delallî.

Beşêweyekî giştî erkî cambazîy borse tenha beyek geyandinî ewkesaneye yan kompanîyayaneye kearezûy kirrîn û firoştinî pişik û qewallew dirawyan heye, borse bepêy erk û arrastekanî çend corêkî heye lehere giringekanî:

- 1  borsey şimek û kalakan ketaybete bekirrîn û firoştinî kala berhemhênirawekan (pîşesazî, kiştukallî).

- 2  borsey kaxezî darayî ketaybete bekirrîn û firoştinî pişik û qewalle.

- 3  borsey dirawekan ketaybete bealluwêru kirrîn û firoştinî dirawekan.

- 4  borsey Hemelayen yan giştî ketaybete bekirrîn û firoştinî sercem şitekan.

Borsey kar ketaybete bedawaw xistinerrwî hêzî kar.

Emrroke borsekanî kaxezî darayî û borsekanî diraw legşt borsekanîtir giringtiru çalak tirin. Kalay bazarrî darayî birîtîye lekaxezî benirx û pişik û qewalley kompanîyakan, tiwanay abûrî û darayî kompanîyakan bebirru nirxî pişik û qewallekanîyan dîyarîdekrêt beşêweyekî giştî detwanîn behoy hawkêşekey xwarewe pênasey bazarrî darayî bikeyn:

Bazarrî darayî= bazarrî diraw+ bazarrî sermaye.

Ewey cêgey amaje pêdane emrroke behoy çend fakterêkî abûrî û mêjûyîyewe zorbey borsekan kewtûnete wîlayeteyekgirtuwekanî emrîkawe lehere giringekanîyan borsekanî:

borsey (îndêksî dawiconis)-The Dow Jones Index-DJ Index))

Borsey nasidak (NASDAQ).

Borsey standard pors (STANDART&POORS Index)

Borsey nîwyork (New York Stocik Exchange-Index-NYSE-Index)

Cige leborsekanî emrîka çendan borsey giringîtir lecîhanda hen lewane:

borsey yan îndêksî futsî (FT_SE) le berîtanîya.

Borsey yan îndêksî dakis (DAX) le ellmanîya.

Borsey yan îndêksî kak (CAC) leferensa.

Borsey yan îndêksî nayikkê (NiKKei) le japon.

Borsey yan îndêksî hang sîng (Hang Seng) le honkong.

Bêguman her wek leserewe amajem pêda em babete tenha zanîyarîyekî seretayîye derbarey borse, ewey rastî bêt borsey kaxezî darayî û diraw û rêberekanî (Index) î borse darayîye cîhanîyekan pêwîstî bebasêkî çirrupirrtir heye nûser lektêbî (zanistî abûrî) da kebemzwane çap dekrêt lefesllî bîst û pêncemda bedûrudirêjî basî lebazarrekanî darayî û îndêksî borse cîhanîyekan kirduwe.

Lekotayda hîway serkewtin bo hewllekanî hikumetî herêm û destey damezirandinî borsey Kurdistan dexwazim we her lêreşewe amadeyî xom derdebirrim bo hemû harîkarîyek lepênawî cêbecêkirdinî em pirrojeyeda

nirxî newt

ferhad hemze Mihemed 

Lay hemû layek rûne nirxî her kalayek xistinerrû û dawakirdin (rç û gilb) pêwerîyetî û lew riwangeyewe detwanîn nirxekey dîyarî bikeyn, tenha newt nebêt lem yasaye bederbuwe, lewkatewey newt dozirawetewew bemebestî bazirganî bekardehênirê, hewit kompanîyay cîhanîy keçiwarîyan emrîkî û sîyanîyan Ewrupî bûn kontrollî nirxî bazarrî newtîyan kirdbû, em kompanîyayane yekîyan girtbû be (kartil) nasrabûn. Ta salanî heftakan jimareyek nirx bo newt learadabû herîyekew lexzmetî yekêk lew kompanîyayane bû. Leseretada nirxî newt (2) dolar bû, belam diway dozînewey newt leemrîka nirxî newt ledeyey şeşemî sedey nozde dabezîye ser (10) senit. Em kompanîyayane hemîşe nirxî newtî wilatanî rojhelatîyan bekemî danabû leçaw nirxî newtî meksîkewe. Gumanî têdanîye hemû em naedaletîyanew betalanbirdinî newtî wilatanî berhemhên bû pallî bejmareyek wilatewe na rêkxirawî opîk dabimezirênin ta nirxî newt ledest ew kompanîyayane derbihênin û bîgerrênnewe bo xawenî şerî xoy, nirxî newt lemêjûda beçwar qonaxda têperrbuwe lewane:

Qonaxî yekem: Em qonaxe leseretay dozînewey newtewe ta seretay salanî heftakan dirêjedekêşê, lesîfetekanî em qonaxe tewawî bazarrî newt lelayen kompanîya monopolekanewe kontroll kirabû.

Qonaxî duwem: Leseretay heftakanewe dirêjey heye ta seretay heştakan lem qonaxe nûzey narrezayî hendê wilatî endam lerrêkxirawî opîk derkewt dij besîyasetekanî kompanîya newtîye gewrekan ledananî nirxî newtda, herweha penabirdinîyan bo dîyarîkirdinî seqfî berhemî her wilatêkî berhemhên, sererray emane hendê wilatî xawen newt destîyankird bexomallîkirdinî newt û samanî wilatekeyan ledest kompanîya monopollekan derhêna.

Qonaxî sêhem: (1984 -1998) lem qonaxeda deselatî rêkxirawî opîk day lekzî û nirxî newt becorêk dabezî ke leencamda carêkîtir wilatanî bekarber (misthlik) kontrollî bazarrîyan kirdewe.

Qonaxî kotayî (1999) taemrro: Lem qonaxeda opîk zor ledeselatekanî bo gerrayewew tîyayda hawsengîyek lenêwan hêzî bekarber (misthlik) û berhemhên peydabû becorêk hîç layek netwanêt berjewendî beramberekey feramoş bikat.

Ewey zîyatir em qonaxey hênaye pêşewe serhelldanî gorranî binerretî bû leser daxwazî leser newt, wilatanî weha hatine meydanewe ke leqonaxekanî pêşûda firoşîyarî newt bûn, belam lem qonaxeda newtekey xoyan beşîyanî nekirduwew naçar destîyan kirduwe benewt kirrîn û giringtirîn em wilatane çîn û hînde.

Lelayekîtirîşewe hemû hewllî zanayan bo geyiştin beellterinatîvêk bo newt amancî xoy nepêkawew detwanîn billêyin şkistî hêna, boye rojiberroj newt benirx debêt û xerîke wek kalakanîtir pirensîpî (xwastin û dawakirdin) î beserda sax debêtewe. Beramber em berzibûneweyeş wilatanî bekarber zor koşiş deken bo dagirtinî nirxî newt ewîş lerrêgey guşar xistineser wilatanî berhemhên bo zîyadkirdinî berhem. Serdanekey em diwayîyey corc buş bo şanşînî sudîye yekêk bû lew hewlane, belam karîgerîyekey leser dagir